Atmosferə müdaxilə edilir? Artan leysan yağışların səbəbləri

Atmosfer və onun içində baş verən proseslər kompleks, dinamik və dünya miqyasında böyük miqyasda formalaşan sistemdir. İnsanların bu sistemi “idarə etməsi” ideyası uzun zamandır müzakirə olunur, lakin bu sahədə elmi faktlara əsaslanan məqamlar ilə mif və spekulyasiyalar arasındakı fərqi başa düşmək vacibdir.

Atmosferə müdaxilə nədir?

Atmosferə müdaxilə anlayışı elmi ədəbiyyatda "weather modification" termini ilə ifadə edilir və bu, var olan hava sistemlərini şərti, kiçik səviyyədə dəyişdirməyə yönələn metodları əhatə edir. Ən tanınmış üsullardan biri bulud səpmə (cloud seeding) texnologiyasıdır ki, mühüm bulud hissəciklərinə kimyəvi maddələr (məsələn, gümüş yodid və ya duz hissəcikləri) əlavə etməklə yağışın yaranma prosesini stimullaşdırmaq məqsədi daşıyır. Bu müdaxilələr tam idarəetmə deyil, mövcud bulud sistemlərinin daha çox yağış buraxmasına kömək etməyə yönəlib və nəticələr çox hallarda müzakirəlidir. Elmi icma bulud səpmənin təsirinin dəqiq ölçülməsi məsələlərində hələ də fikir ayrılıqları ilə üzləşir.

Müharibə və silahlı fəaliyyətlərin yağışlara təsiri ilə bağlı iddialar

Bəzən sosial mediada və qeyri‑rəsmi mənbələrdə raket atışları, bombalama və digər hərbi hadisələrin atmosferə təsir göstərərək yağışları artırdığı iddia olunur.

Elmi baxımdan, böyük partlayışlar, raket atışları və ya hərbi fəaliyyətlərin atmosfer sisteminə təsiri müvəqqəti və çox lokal səviyyədə qalmış ola bilər, lakin bu hadisələr dünyanın hava sistemlərini geniş miqyasda dəyişdirə bilməz. Atmosferdə uzunmüddətli dəyişikliklər əsasən iqlim modellərindən, rütubət səviyyələrindən, hava kütlələrinin hərəkətindən və enerji balansından asılıdır. Bu kateqoriyaya daxil olmayan “sistematik hava manipulyasiyası” və ya “müharibə nəticəsində yağışların yaranması” kimi iddiaların elmi təsdiqi yoxdur.

Milli Hidrometeorologiya Xidmətinin açıqlamaları mart‑aprel aylarında Bakıda və bölgələrdə müşahidə olunan yağışların meteoroloji səbəblər nəticəsində olduğunu göstərir - buludların formalaşması, hava sistemlərinin dəyişməsi, rütubət artırması və külək sistemlərinin təsiri kimi təbii proseslər nəticəsində yağış və leysan vəziyyətlərinin müşahidə olunacağı bildirilir. Bəzi mənbələrdə yerləşən iddialar (məsələn, müharibə raketlərinin buludları “bizə yönəltdiyi” kimi) sərt elmi sübutlara əsaslanmır və meteoroloqlar tərəfindən təsdiqlənmir.

Leysan yağışları qısa müddət ərzində çox miqdarda yağışın yağması ilə xarakterizə olunur və bu adətən topa buludların (kumulonimbus) təsirindən baş verir. Leysan yağışlar atmosferin qeyri‑sabit olduğu hallarda, xüsusilə bahar və yay fəslində tez‑tez müşahidə edilir.

Süni yağışlar və buludların “oğurlanması” realdırmı?

Bəzi insanlar süni yağış yağdırma texnologiyasını və buludların “oğurlanması” kimi ifadələri internet mənbələrində görmüş ola bilərlər.

Elmi baxımdan:

• Süni yağış texnologiyası (cloud seeding) var, lakin bu mövcud buludlara təsir göstərməklə yağışın miqdarını müəyyən qədər artırmaq məqsədi daşıyır; atmosferi geniş miqyasda “idarə etmək” yetərli dərəcədə elmi şəkildə təsdiqlənmiş deyil.

• Bulud “oğurlanması” kimi anlayışlar elmi termin deyil və meteorologiyada yer almır; bu, daha çox mif və fantaziya kateqoriyasına düşür.

Atmosfer hadisələri çoxsaylı dəyişənlərin birləşməsindən ibarətdir. Mövsümi leysan yağışlar, topa buludların formalaşması və intensiv yağış hadisələri iqlim şəraitindəki dəyişikliklərlə əlaqəlidir və bu dəyişikliklər dünya miqyasında müşahidə olunur. İqlim elmi atmosferin mürəkkəb dinamikasını araşdırır və hazırda elm məhz nəticələri ölçmək və proqnozlaşdırmaq üçün modellər və müşahidə sistemləri üzərində işləyir.

Nəticə olaraq, atmosferə müdaxilə mövcuddur, amma bu qismən və çox məhdud miqyasda olur, əsasən müəyyən bulud sistemlərinə təsir üçün istifadə edilən texnologiyalarla (cloud seeding). Böyük miqyasda hava sistemlərini idarə etmək və ya hərbi fəaliyyətin yağışlara birbaşa səbəb olduğunu sübut edən elmi əsərlər yoxdur.

Aznews.az