Pul xərcləmək niyə bəzən emosional terapiya rolunu oynayır? - ARAŞDIRMA

Pul xərcləməyin bəzən emosional terapiya kimi işləməsi gündəlik davranış psixologiyasında tez-tez müşahidə olunan, lakin çox vaxt səthi izah edilən bir fenomendir. İnsanların stresli, kədərli və ya daxili boşluq hiss etdikləri anlarda alışa yönəlməsi təkcə maddi istəklə yox, psixoloji tənzimləmə ehtiyacı ilə əlaqəlidir. Bu davranış modeli müasir istehlak cəmiyyətində daha da güclənərək fərdi emosional balansın qeyri-rəsmi alətlərindən birinə çevrilib.

Psixoloji araşdırmalar göstərir ki, alış prosesi beynin mükafat sistemi ilə birbaşa əlaqəlidir. Xərcləmə zamanı dopamin ifrazı artır və bu, qısa müddətli rahatlama, nəzarət hissi və müsbət emosional yüksəliş yaradır. Xüsusilə gündəlik həyatda özünü gücsüz, dəyərsiz və ya sıxılmış hiss edən fərdlər üçün pul xərcləmək “nəsə dəyişdim” hissini formalaşdırır. Bu, real problemin həlli olmasa da, emosional vəziyyəti müvəqqəti yumşaldır. Bu səbəbdən alış davranışı bir çox hallarda şüursuz şəkildə özünü tənzimləmə mexanizmi kimi işləyir.

Qlobal miqyasda aparılan tədqiqatlar emosional xərcləmənin əsasən stres, tənha qalma, sosial müqayisə və gələcəklə bağlı qeyri-müəyyənlik dövrlərində artdığını göstərir. Pandemiya illərində onlayn alışların kəskin yüksəlməsi bunun bariz nümunəsidir. İnsanlar sosial təmasdan məhrum qaldıqca alış davranışı emosional boşluğu dolduran alternativə çevrildi. Burada əsas məqam alışın özü deyil, prosesin yaratdığı psixoloji təsirdir. Seçmək, sifariş vermək və gözləmək insan beynində struktur və məqsəd hissi yaradır.

Pul xərcləməyin emosional rahatlama yaratmasının digər səbəbi identikliklə bağlıdır. İnsanlar aldıqları məhsullar vasitəsilə kim olduqlarını, nəyə dəyər verdiklərini və cəmiyyət içində harada durduqlarını ifadə etməyə çalışırlar. Bu xüsusilə gənclər arasında daha güclüdür. Brend, texnologiya və ya estetik seçimlər sadəcə istehlak aktı yox, özünü təsdiqləmə forması kimi işləyir. Emosional olaraq qeyri-sabit dövrlərdə bu təsdiq ehtiyacı daha da artır.

Lakin bu mexanizmin terapevtik təsiri qısamüddətlidir. Araşdırmalar göstərir ki, emosional xərcləmə uzun müddətdə peşmanlıq, maliyyə stresi və özünütənqid hissini gücləndirə bilər. Bu isə ilkin emosional problemi daha dərin mərhələyə daşıyır. Yəni alış davranışı simptomu azaltsa da, səbəbi aradan qaldırmır. Məhz bu nöqtədə emosional xərcləmə ilə sağlam emosional tənzimləmə arasındakı fərq ortaya çıxır.

Praktik yanaşmalar göstərir ki, emosional xərcləməni tamamilə aradan qaldırmaq real deyil, lakin onu şüurlu hala gətirmək mümkündür. Fərdin hansı emosional vəziyyətdə alış etdiyini dərk etməsi, xərcləmədən əvvəl qısa fasilə verməsi və alternativ rahatlama üsullarını tanıması davranışı balanslaya bilər. Qlobal maliyyə psixologiyası sahəsində qəbul edilən yanaşma ondan ibarətdir ki, məsələ pulu xərcləməmək yox, onun emosional yükünü düzgün idarə etməkdir.

Nəticə etibarilə, pul xərcləmək bəzi hallarda emosional terapiya rolunu oynayır, çünki insan beyninin streslə mübarizə mexanizmlərinə toxunur. Lakin bu terapiya nə peşəkar, nə də davamlıdır. Müasir cəmiyyətdə artan istehlak imkanları fonunda emosional xərcləmə daha görünən hala gəlib və bu, fərdlərdən maliyyə savadlılığı ilə yanaşı emosional savadlılıq da tələb edir. Bu iki bacarığın paralel inkişafı alış davranışını zərərli vərdişdən idarə olunan alətə çevirə bilər.

Aznews.az