“Su kölgəsi”: istehsal olunan məhsulların su izinin hesablanması və Azərbaycanda tətbiqi

“Su kölgəsi” anlayışı son illərdə qlobal miqyasda su resurslarının idarə olunması və dayanıqlı istehsal modellərinin formalaşdırılması baxımından əsas analitik alətlərdən biri kimi qəbul olunur. Bu yanaşma hər hansı məhsulun istehsalı prosesində birbaşa və dolayı yolla istifadə olunan ümumi su həcmini ölçməyə imkan verir və suyun yalnız istehlak deyil, həm də istehsal zəncirindəki gizli rolunu üzə çıxarır. İqlim dəyişiklikləri, quraqlıq riskləri və şirin su ehtiyatlarının azalması fonunda “su kölgəsi” konsepsiyası Azərbaycan kimi su baxımından həssas ölkələr üçün xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.

Su izi adətən üç əsas komponent üzrə hesablanır: yaşıl su izi, mavi su izi və boz su izi. Yaşıl su izi əsasən yağış sularından istifadəni, mavi su izi çay, göl və yeraltı su ehtiyatlarından götürülən suyu, boz su izi isə istehsal zamanı yaranan çirklənmənin ekoloji baxımdan neytrallaşdırılması üçün tələb olunan su həcmini əhatə edir. Bu metodologiya sayəsində eyni məhsulun fərqli ölkələrdə və iqlim zonalarında istehsalının su baxımından nə qədər fərqli yük yaratdığı obyektiv şəkildə müqayisə oluna bilir. Məsələn, qlobal hesablamalara görə bir kiloqram buğda istehsalı üçün orta hesabla 1300 litr, bir kiloqram pambıq üçün isə 10 min litrdən artıq su sərf olunur.

Azərbaycan kontekstində “su kölgəsi” yanaşmasının tətbiqi xüsusilə aqrar sektor üçün strateji əhəmiyyət daşıyır. Ölkənin su ehtiyatlarının təxminən 70 faizinin transsərhəd mənbələrdən formalaşması, iqlim dəyişiklikləri nəticəsində axınların azalması və regionlar üzrə qeyri-bərabər paylanma kənd təsərrüfatında suyun səmərəli istifadəsini prioritet məsələyə çevirir. Pambıqçılıq, taxılçılıq və yem bitkiləri kimi su tutumlu sahələrdə məhsulun real su dəyərinin hesablanması, istehsal qərarlarının daha rasional verilməsinə imkan yarada bilər. Bu, yalnız suya qənaət deyil, həm də məhsulun iqtisadi effektivliyinin düzgün qiymətləndirilməsi baxımından vacibdir.

“Su kölgəsi”nin hesablanması ixrac və idxal siyasətinə də yeni baxış formalaşdırır. Qlobal təcrübədə bu yanaşma “virtual su ticarəti” anlayışı ilə sıx bağlıdır. Yəni bir ölkə su tutumlu məhsulu idxal etdikdə, əslində həmin məhsulun istehsalı üçün tələb olunan suyu da dolayı yolla idxal etmiş olur. Azərbaycan üçün bu model xüsusilə aktualdır, çünki su tutumu yüksək olan bəzi məhsulların daxildə istehsalı əvəzinə idxalı, strateji su ehtiyatlarının qorunmasına töhfə verə bilər. Eyni zamanda, nisbətən az su tələb edən məhsulların ixrac potensialının artırılması su baxımından daha balanslı ticarət strukturu formalaşdırır.

Sənaye və emal sahələrində də “su kölgəsi”nin ölçülməsi mühüm idarəetmə alətinə çevrilə bilər. Qida emalı, tekstil və kimya sənayesi kimi sahələrdə su istifadəsinin mərhələli şəkildə təhlili istehsal proseslərinin optimallaşdırılmasına və resurs itkilərinin azaldılmasına şərait yaradır. Beynəlxalq praktikada bu yanaşma ESG standartları və yaşıl maliyyə mexanizmləri ilə birbaşa əlaqələndirilir. Su izinin şəffaf şəkildə hesablanması və azaldılması investorlar və beynəlxalq tərəfdaşlar üçün mühüm etibar göstəricisi kimi çıxış edir.

Azərbaycanda “su kölgəsi” metodologiyasının tətbiqi üçün ilkin şərtlər mövcuddur, lakin bu proses mərhələli yanaşma tələb edir. Hidrometeoroloji məlumatların rəqəmsallaşdırılması, aqrar statistikaların dəqiqləşdirilməsi və süni intellekt əsaslı analiz alətlərinin tətbiqi bu sahədə əsas texnoloji dayaqlardır. Dövlət qurumları, elmi institutlar və aqrar biznes subyektləri arasında koordinasiyalı əməkdaşlıq isə metodologiyanın praktik nəticələr verməsini təmin edə bilər.

Nəticə etibarilə, “su kölgəsi” anlayışı suya yalnız təbii resurs kimi deyil, strateji iqtisadi amil kimi yanaşmanı təşviq edir. Bu yanaşmanın Azərbaycanda tətbiqi kənd təsərrüfatının dayanıqlığını artırmaqla yanaşı, uzunmüddətli ərzaq təhlükəsizliyi, ixrac strategiyası və iqlim risklərinin idarə olunması baxımından da mühüm üstünlüklər yarada bilər. Elmi əsaslara söykənən bu model su resurslarının qorunması ilə iqtisadi inkişaf arasında tarazlığın qurulmasına real imkan təqdim edir.

Aznews.az