Sosial media azyaşlılara qadağan olunmalıdırmı?

Sosial medianın uşaq və yeniyetmələr üçün qadağan olunması məsələsi son illər qlobal miqyasda ən çox müzakirə edilən sosial və texnoloji mövzulardan birinə çevrilib. Rəqəmsal platformaların sürətli inkişafı ilə yanaşı, bu mühitin psixoloji sağlamlıq, sosial davranış və təhlükəsizlik baxımından yaratdığı risklər dövlətləri və cəmiyyətləri ciddi qərarlar qarşısında qoyur. Bir tərəfdən sosial media informasiya və özünüifadə vasitəsi kimi təqdim olunur, digər tərəfdən isə xüsusilə formalaşma mərhələsində olan uşaqlar üçün potensial təhlükə mənbəyi kimi qiymətləndirilir.

Son illərdə aparılan tədqiqatlar sosial medianın yeniyetmələrin psixoloji vəziyyətinə təsirini daha aydın şəkildə ortaya qoyur. ABŞ-da Pew Research Center tərəfindən yayımlanan 2023-cü il hesabatına görə, 13-17 yaş arası yeniyetmələrin 46 faizi sosial medianın onları daha çox narahat və stresli etdiyini etiraf edib. Dünya Səhiyyə Təşkilatının məlumatlarında isə uzunmüddətli ekran istifadəsinin diqqət dağınıqlığı, yuxu pozuntuları və depressiya riskini artırdığı qeyd olunur. Xüsusilə müqayisə mədəniyyəti, idealizə olunmuş həyat görüntüləri və bədən standartları yeniyetmələrdə özünə inamsızlığı gücləndirən əsas faktorlar sırasında göstərilir.

Bununla yanaşı, sosial medianın təhlükəsizlik aspekti də ciddi narahatlıq doğurur. Kiberzorakılıq, şəxsi məlumatların sui istifadəsi və zərərli məzmunlara çıxış uşaq və yeniyetmələr üçün real risklər yaradır. UNICEF-in 2022-ci il qlobal hesabatına əsasən, internet istifadəçisi olan hər üç uşaqdan biri onlayn zorakılığın hansısa forması ilə qarşılaşıb. Sosial platformaların alqoritmik strukturu isə tez-tez yaşa uyğun olmayan məzmunun sürətlə yayılmasına şərait yaradır ki, bu da valideyn nəzarətini çətinləşdirir.

Bir sıra ölkələr bu risklər fonunda hüquqi tənzimləmə yollarına əl atmağa başlayıb. Məsələn, Fransa 15 yaşdan aşağı uşaqlar üçün valideyn icazəsi olmadan sosial mediadan istifadəni məhdudlaşdıran qanun qəbul edib. Avstraliyada isə 2024-cü ildən etibarən uşaqların sosial platformalara çıxışının yaş həddi ilə bağlı daha sərt nəzarət mexanizmləri müzakirə olunur. Bu yanaşmalar sosial medianın tam qadağasından çox, nəzarətli və mərhələli istifadəsini təşviq etməyi hədəfləyir.

Digər tərəfdən, sosial medianın tam qadağan edilməsinin də mənfi nəticələr doğura biləcəyi bildirilir. Təhsil və kommunikasiya mütəxəssisləri vurğulayır ki, rəqəmsal savadlılıq müasir dövrdə əsas bacarıqlardan biridir və uşaqların bu mühitdən tam təcrid olunması onları gələcək sosial və peşəkar həyata hazırlıqsız qoya bilər. Sosial media düzgün istifadə edildikdə yaradıcı düşüncə, sosial əlaqələr və informasiya əldə etmək baxımından mühüm imkanlar təqdim edir. Xüsusilə distant təhsil və rəqəmsal layihələr dövründə bu platformalar gənclər üçün alternativ öyrənmə məkanı rolunu oynayır.

Mütəxəssislərin böyük əksəriyyəti problemin həllini qadağada deyil, balanslı tənzimləmədə görür. Buraya yaşa uyğun məzmun filtrləri, vaxt məhdudiyyətləri, valideyn nəzarət alətləri və məktəblərdə rəqəmsal etikaya dair tədrisin gücləndirilməsi daxildir. Avropa Komissiyasının rəqəmsal təhlükəsizlik strategiyasında da vurğulanır ki, uşaqların onlayn mühitdə qorunması texnoloji platformalar, dövlət və ailə arasında bölüşdürülmüş məsuliyyət prinsipi ilə həyata keçirilməlidir.

Nəticə etibarilə, sosial medianın uşaq və yeniyetmələr üçün tam qadağan olunması radikal, lakin qısa müddətli həll kimi görünə bilər. Uzunmüddətli perspektivdə isə əsas məqsəd təhlükəsiz, nəzarətli və maarifləndirici rəqəmsal mühit yaratmaq olmalıdır. Sosial media artıq müasir həyatın ayrılmaz hissəsidir və əsas məsələ onu necə idarə etmək və hansı yaşda, hansı şərtlərlə istifadəyə icazə verməkdir. Bu mövzuda atılacaq qərarlar isə təkcə texnoloji deyil, eyni zamanda sosial və mədəni məsuliyyət tələb edir.