​“Rza Pəhləvinin çağırışları daha çox simvolik və siyasi ritorika xarakteri daşıyır” – Aytən Qurbanova

"İranın sonuncu şahı Məhəmmədrza Pəhləvinin oğlu Rza Pəhləvi tərəfindən səsləndirilən son bəyanatlar Orta Şərqdə gedən proseslər fonunda yenidən “rejim dəyişikliyi” mövzusunu aktuallaşdırıb. Onun xarici təzyiqlərin davam etdirilməsi ilə paralel olaraq hakimiyyətin “xalq tərəfindən ələ keçirilməsi” tezisi həm daxili sosial-siyasi dinamika, həm də beynəlxalq güc balansı çərçivəsində kompleks şəkildə təhlil edilməlidir. İlk növbədə onu qeyd etmək lazımdır ki, İran İslam Respublikasında son illərdə baş verən etirazlar, xüsusilə 2019-cu ildə baş vermiş sosial-iqtisadi narazılıqlar və 2022-ci ildə böyük səs-küyə səbəb olan hadisələr ölkədə struktur problemlərin mövcudluğunu açıq şəkildə nümayiş etdirmiş oldu. Bu etirazlarda yüksək inflyasiya, milli valyutanın dəyərsizləşməsi, işsizlik səviyyəsinin artması və sosial bərabərsizliklər əhali arasında narazılığı dərinləşdirən əsas amillər kimi çıxış edir. Bununla yanaşı, siyasi sistemin mahiyyət etibarilə mərkəzləşmiş və ideoloji xarakter daşıması, seçki institutlarının məhdud rəqabət mühiti ilə fəaliyyət göstərməsi və vətəndaş azadlıqlarının sərhədlənməsi etirazların davamlı sosial bazasını formalaşdırır".

Bu fikirləri Aznews.az-a açıqlamasında siyasi şərhçi Aytən Qurbanova deyib.

Xatırladaq ki, İranın sonuncu şahı Məhəmmədrza Pəhləvinin oğlu Rza Pəhləvi bildirib ki, ölkədə mövcud siyasi sistemə qarşı təzyiqlərin davam etdirilməsi zəruridir və bu prosesin nəticəsində hakimiyyətin sonda xalqın nəzarətinə keçə biləcəyi ehtimal olunur. O, həmçinin qeyd edib ki, bu istiqamətdə beynəlxalq dəstək müəyyən rol oynayır, lakin əsas amil prosesin ardıcıl və fasiləsiz şəkildə davam etdirilməsidir.

Siyasi şərhçi qeyd edib ki, bu narazılıqların mövcudluğu avtomatik olaraq rejim dəyişikliyi ilə nəticələnmir.

"İranın siyasi sisteminin dayanıqlılığı bir neçə fundamental amilə əsaslanır. İlk növbədə, təhlükəsizlik və ideoloji aparatın – xüsusilə İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusu (SEPAH) və ona bağlı strukturların dövlət daxilində geniş təsir imkanları mövcuddur. Bu qurumlar yalnız hərbi deyil, həm də iqtisadi və siyasi sahələrdə aktiv rol oynayaraq sistemin qorunmasında mühüm funksiyanı yerinə yetirirlər. İkincisi, müxalif qüvvələrin parçalanmış xarakteri və vahid liderlik platformasının olmaması genişmiqyaslı koordinasiyanı çətinləşdirir. Üçüncüsü, regionda baş verən münaqişələr fonunda İran hakimiyyəti təhlükəsizlik diskursunu gücləndirərək daxili legitimliyini qismən qoruyub saxlaya bilir. Xarici amillərə gəldikdə isə İran uzun müddətdir ki, beynəlxalq sanksiyalar və siyasi təzyiqlərlə qarşı-qarşıyadır. ABŞ və bir sıra Qərb dövlətləri İranın nüvə proqramı, regional siyasəti və insan haqları məsələləri ilə bağlı sərt mövqe nümayiş etdirsələr də, hazırkı mərhələdə birbaşa hərbi müdaxilə və ya açıq şəkildə rejim dəyişikliyinə yönəlmiş strategiyanın həyata keçirilməsi real görünmür. Bunun əsas səbəbləri arasında regionda genişmiqyaslı eskalasiya riskləri, enerji bazarlarına mümkün təsirlər və İranda qeyri-müəyyən post-rejim ssenarilərinin yaratdığı təhlükələr xüsusi yer tutur. Digər mühüm geosiyasi faktor isə İranın beynəlxalq tərəfdaşlarıdır. Rusiya və Çin ilə inkişaf edən strateji əməkdaşlıq, o cümlədən enerji, təhlükəsizlik və ticarət sahələrində qarşılıqlı maraqlar mövcud siyasi sistemin xarici dayaqlarını gücləndirir. Bu amil İranın beynəlxalq təcridini qismən balanslaşdırmaqla yanaşı, mümkün rejim dəyişikliyi ssenarilərinə qarşı əlavə maneələr də yaradır. Rza Pəhləvinin siyasi xətti əsasən “idarə olunan keçid” konsepsiyasına söykənir və o, beynəlxalq ictimaiyyətin daha fəal mövqe tutmasını zəruri hesab edir. Onun gözləntiləri əsasən Qərb dövlətlərinin siyasi və informasiya dəstəyi, İran diasporunun səfərbərliyi və beynəlxalq təşkilatların legitimlik təmin edən roluna yönəlib. Lakin obyektiv reallıq göstərir ki, Rza Pəhləvinin İran daxilində geniş sosial dayaqları və institusional təsir imkanları məhduddur. Bu isə onun çağırışlarının daha çox siyasi ritorika və simvolik təsir xarakteri daşıdığını deməyə əsas verir. Nəticə etibarilə, mövcud şəraitdə İranda hakimiyyət dəyişikliyi ehtimalları əsasən üç istiqamətdə qiymətləndirilə bilər: tədricən və daxildən gələn islahatlar yolu ilə transformasiya, kəskin sosial-siyasi böhran nəticəsində nəzarətsiz dəyişiklik və ya xarici faktorların həlledici rol oynadığı ssenari. Bu variantlar arasında ən real görünən isə birinci istiqamət, yəni sistem daxilində mərhələli dəyişikliklərin edilməsi ehtimalıdır. Beləliklə də, Rza Pəhləvinin səsləndirdiyi fikirlər mövcud narazılıqlar fonunda diqqət çəksə də, İranda yaxın dövrdə radikal və sürətli rejim dəyişikliyi ehtimalı kifayət qədər aşağıdır".

Rəfiqə Namazəliyeva,

AzNews.az