Təhsil insanı nə vaxt üstün, nə vaxt sadəcə uyğun edir? - ARAŞDIRMA

Təhsil uzun illər boyunca sosial üstünlüyün əsas göstəricisi kimi qəbul edilib. Diplom, akademik bilik və peşə ixtisası insanın cəmiyyətdə mövqeyini müəyyən edən əsas amillərdən sayılıb. Lakin müasir dünyada bu anlayış dəyişir. Artıq təhsil bəzən insanı rəqabətdə üstün edən faktor kimi çıxış etdiyi halda, bəzi hallarda sadəcə mövcud sistemə uyğunlaşma vasitəsinə çevrilir. Bu fərq isə biliklə bacarıq, sertifikatla real dəyər arasındakı incə xəttdə formalaşır.

Təhsil insanı üstün etdiyi mərhələdə, o yalnız məlumat ötürən mexanizm olmur, düşüncə tərzini formalaşdıran alətə çevrilir. Analitik düşünmə, problem həll etmə, səbəb-nəticə əlaqələrini qurma və yeni biliklərə adaptasiya qabiliyyəti məhz bu mərhələdə ön plana çıxır. Qlobal əmək bazarında aparılan araşdırmalar göstərir ki, ali təhsilin əmək məhsuldarlığına real töhfəsi yalnız bu bacarıqlar inkişaf etdikdə özünü göstərir. Yəni təhsil insanı yalnız oxumuş deyil, düşünən subyektə çevirdikdə üstünlük yaradır.

Digər tərəfdən, təhsil sisteminin standartlaşdırıldığı mühitdə bilik tez-tez uyğunlaşma funksiyası daşıyır. İnsan müəyyən proqramı bitirir, sertifikat alır və mövcud tələblərə cavab verən işçi qüvvəsinə çevrilir. Bu halda təhsil insanı digərlərindən fərqləndirmir, sadəcə minimum uyğunluq səviyyəsini təmin edir. Qlobal statistikaya əsasən, eyni diplomlara sahib olan kütləvi əmək bazarlarında rəqabət artıq bilik üzərindən deyil, əlavə bacarıqlar və təcrübə üzərindən formalaşır.

Rəqəmsal dövr bu fərqi daha da dərinləşdirib. İnformasiyanın asan əldə olunması formal təhsilin monopoliyasını zəiflədir. Artıq bilik əldə etmək üçün universitet auditoriyası yeganə məkan deyil. Bu şəraitdə təhsil insanı yalnız mövcud bilikləri təkrarlayırsa, onu sadəcə uyğun edir. Əksinə, öyrənməyi öyrədən, dəyişən reallıqlara uyğunlaşma bacarığı formalaşdıran təhsil modeli insanı bazarda üstün mövqeyə çıxarır.

Əmək bazarında müşahidə olunan tendensiyalar bu fərqi aydın göstərir. Bir çox qlobal şirkət işə qəbul prosesində diplomdan çox praktiki bacarıqlara, portfelə və problem həll etmə qabiliyyətinə diqqət yetirir. Bu isə göstərir ki, təhsil insanı üstün edəndə onun dəyəri biliklərin necə tətbiq olunması ilə ölçülür. Əks halda, təhsil sadəcə sistem daxilində mövcud olmaq üçün tələb olunan şərtə çevrilir.

Psixoloji aspekt də burada mühüm rol oynayır. Üstünlük yaradan təhsil insanda intellektual çeviklik və özünə inam formalaşdırır. Uyğunlaşdırıcı təhsil isə bəzən təhlükəsizlik hissi yaradır, lakin yaradıcılığı və təşəbbüskarlığı məhdudlaşdıra bilər. Bu fərq uzunmüddətli karyera inkişafında və şəxsi məmnuniyyətdə özünü daha qabarıq şəkildə göstərir.

Təhsil insanı üstün edən zaman o, düşüncə sərhədlərini genişləndirir, yeni imkanlar yaradır və fərdi dəyəri artırır. Təhsil insanı sadəcə uyğun edəndə isə onu mövcud struktura yerləşdirir və seçim imkanlarını məhdudlaşdırır. Müasir dünyada real üstünlük diplomun mövcudluğunda deyil, biliklərin necə mənimsənildiyində və tətbiq olunduğundadır. Bu səbəbdən təhsil artıq məqsəd deyil, nəticə yaradan proses kimi dəyərləndirilməlidir.

AzNews.az