Hidro-3 layihəsi və Azərbaycanın karbon bazarına çıxışı - ŞƏRH

Laçın rayonunda yerləşən Mirik və Qaraqışlaq kiçik su elektrik stansiyalarını əhatə edən Hidro-3 layihəsinin beynəlxalq karbon bazarına çıxışı Azərbaycanın bərpa olunan enerji siyasətində yeni mərhələnin başlanğıcı kimi qiymətləndirilə bilər. SOCAR Trading və AzərEnerji ASC əməkdaşlığı çərçivəsində reallaşan layihənin Gold Standard kimi nüfuzlu beynəlxalq sertifikatlaşdırma qurumu tərəfindən qeydiyyata alınması və karbon kreditlərinin rəsmi şəkildə təqdim edilməsi ölkə tarixində ilk dəfə olaraq bərpa olunan enerji mənbələri üzrə beynəlxalq karbon vahidlərinin əldə olunması ilə nəticələnib. Söhbət təkcə texniki uğurdan yox, həm də Azərbaycanın qlobal iqlim və enerji bazarlarında mövqeyinin institusional şəkildə möhkəmlənməsindən gedir.

Qlobal miqyasda karbon bazarları son on ildə sürətlə genişlənib. Dünya Bankının və beynəlxalq iqlim təşkilatlarının məlumatlarına əsasən, könüllü və tənzimlənən karbon bazarlarının ümumi həcmi artıq on milyardlarla dollarla ölçülür və əsas alıcılar sırasında Avropa İttifaqı ölkələri, Yaponiya, Cənubi Koreya və iri transmilli şirkətlər dayanır. Bu bazarlarda əsas tələb real, ölçülə bilən və uzunmüddətli emissiya azaldılmasını təmin edən layihələrə yönəlib. Hidroenerji, xüsusilə də kiçik su elektrik stansiyaları bu baxımdan ən etibarlı istiqamətlərdən biri hesab olunur. Çünki belə layihələr istixana qazlarının azalmasını birbaşa istehsal həcmi ilə əlaqələndirir və əlavə ekoloji risklər yaratmır.

Hidro-3 layihəsi üzrə 2024-cü ilin aprelindən 2025-ci ilin avqustunadək olan dövrdə 10 745 karbon vahidinin formalaşması texniki baxımdan mühüm göstəricidir. Bu rəqəm bir tərəfdən layihənin real emissiya azaldılması potensialını təsdiqləyir, digər tərəfdən isə Azərbaycanın karbon bazarlarında ölçülə bilən və şəffaf mexanizmlərlə iştirak edə bildiyini göstərir. Gold Standard sertifikatı bu prosesdə əsas etimad elementidir. Qlobal təcrübədə bu sertifikat yüksək ekoloji və sosial meyarlarla tanınır və Avropa bazarlarında karbon kreditlərinin qiymətinə birbaşa təsir göstərir. Məhz bu səbəbdən Hidro-3 layihəsinin beynəlxalq alıcılar üçün cəlbediciliyi təkcə regional deyil, qlobal səviyyədə də formalaşır.

İqtisadi baxımdan karbon kreditlərinin əldə olunması bir neçə istiqamətdə strateji nəticələr yaradır. Birincisi, bərpa olunan enerji layihələrinin maliyyə dayanıqlığı artır. Dünya təcrübəsində karbon kreditlərindən əldə olunan gəlirlər layihələrin özünüödəmə müddətini qısaldır və yeni investisiyaların cəlb edilməsini asanlaşdırır. İkincisi, dövlət və dövlətə məxsus enerji şirkətləri üçün alternativ gəlir mənbəyi formalaşır ki, bu da enerji keçidi dövründə fiskal yükün balanslaşdırılmasına töhfə verir. Üçüncüsü, bu mexanizm gələcəkdə Qarabağ və Şərqi Zəngəzur bölgələrində planlaşdırılan digər bərpa olunan enerji layihələri üçün institusional presedent yaradır.

Beynəlxalq kontekstdə Azərbaycanın bu addımı Paris Sazişi çərçivəsində götürülmüş öhdəliklərlə də uzlaşır. Bir çox ölkələr emissiya azaldılması hədəflərinə çatmaq üçün daxili resurslarla yanaşı beynəlxalq karbon mexanizmlərindən istifadə edir. Azərbaycan üçün fərq ondadır ki, ölkə bu mexanizmlərdə alıcı yox, satıcı mövqeyində çıxış etməyə başlayır. Bu isə həm enerji siyasətinin çevikliyini artırır, həm də ölkənin yaşıl iqtisadiyyat modelinə keçidini praktik alətlərlə dəstəkləyir.

Qarabağ bölgəsinin bərpa olunan enerji potensialının beynəlxalq səviyyədə tanınması ayrıca strateji məna daşıyır. Münaqişədən sonrakı dövrdə regionun iqtisadi reinteqrasiyası əsasən dayanıqlı və uzunmüddətli layihələr üzərində qurulur. Kiçik su elektrik stansiyalarının karbon bazarına çıxışı göstərir ki, region təkcə daxili enerji təminatında deyil, həm də qlobal iqlim gündəliyində funksional rol oynaya bilər. Bu yanaşma beynəlxalq maliyyə institutlarının və yaşıl fondların diqqətini cəlb edən əsas amillərdən biridir.

Yaxın illərdə karbon kreditlərinə tələbat artmaqda davam edəcək və sertifikatlaşdırılmış layihələrə üstünlük veriləcək. Hidro-3 layihəsinin əldə etdiyi nəticələr Azərbaycanın bu bazarda sistemli şəkildə iştirak edə biləcəyini göstərən ilk real nümunədir. Bu prosesin davamlılığı isə yalnız texniki imkanlardan yox, həm də institusional koordinasiya, şəffaf hesabatlılıq və uzunmüddətli enerji strategiyasının ardıcıllığından asılı olacaq.

AzNews.az