Meyvə-tərəvəz ixracında artımın səbəbləri - ŞƏRH

2026-cı ilin yanvar ayında Azərbaycan 79 milyon 689 min ABŞ dolları dəyərində 60 min 692 ton meyvə və tərəvəz ixrac edib. Bu göstərici ötən ilin eyni dövrü ilə müqayisədə dəyər ifadəsində 31,7 faiz, həcm baxımından isə 4,5 faiz artım deməkdir. Meyvə-tərəvəz ixracı əsas qeyri-neft məhsulları arasında 29,7 faiz paya malikdir. Eyni zamanda ümumi xarici ticarət dövriyyəsində azalma qeydə alınıb, ixrac və idxal ötən illə müqayisədə geriləyib, lakin ölkə üzrə 934 milyon dollarlıq müsbət saldo formalaşıb.

Qlobal kontekstdə aqrar məhsulların ixrac dinamikası son illərdə geosiyasi risklər, iqlim dəyişiklikləri və logistika marşrutlarının transformasiyası fonunda daha strateji xarakter alıb. BMT-nin Ərzaq və Kənd Təsərrüfatı Təşkilatının məlumatlarına görə, 2023–2025-ci illərdə dünya üzrə ərzaq ticarətinin strukturunda regional təchizat zəncirlərinə üstünlük artıb, xüsusilə Rusiya-Ukrayna müharibəsindən sonra Avrasiya məkanında alternativ tədarükçülərə maraq yüksəlib. Bu baxımdan Cənubi Qafqaz ölkələri, o cümlədən Azərbaycan, təzə meyvə və tərəvəz seqmentində daha çevik ixracçı kimi mövqeyini gücləndirə bilib.

Yanvar ayı üzrə dəyər artımının həcm artımını əhəmiyyətli dərəcədə üstələməsi qiymət faktorunun ön plana çıxdığını göstərir. 4,5 faizlik fiziki artım fonunda 31,7 faizlik dəyər yüksəlişi məhsulun orta ixrac qiymətinin artdığını deməyə əsas verir. Bu isə iki istiqamətdə izah oluna bilər: bir tərəfdən beynəlxalq bazarlarda ərzaq inflyasiyası və təchizat xərclərinin yüksəlməsi, digər tərəfdən daha yüksək əlavə dəyərli və keyfiyyət standartlarına cavab verən məhsulların ixrac strukturunda payının artması. Xüsusilə Rusiya, Yaxın Şərq və bəzi MDB ölkələri Azərbaycan meyvə-tərəvəzi üçün əsas bazar olaraq qalır və bu bazarlarda mövsümi boşluqlar Azərbaycan məhsulları ilə doldurulur.

Ümumi xarici ticarət dövriyyəsinin azalması fonunda qeyri-neft ixracında meyvə-tərəvəz sektorunun 29,7 faizlik paya sahib olması struktur baxımından mühüm göstəricidir. Enerji qiymətlərində dalğalanmaların davam etdiyi bir mərhələdə qeyri-neft sektorunun nisbi çəkisinin artması makroiqtisadi sabitliyin şaxələndirilməsinə xidmət edir. Qlobal enerji bazarlarında 2024-cü ilin ikinci yarısından etibarən müşahidə olunan qiymət korrektələri ixrac gəlirlərinə təsir göstərib və bu şəraitdə aqrar sektorun valyuta daxilolmalarında rolu daha görünən olub.

Digər tərəfdən, 26,4 faiz ixrac və 36,5 faiz idxal azalması ticarət balansında müsbət saldonun qorunmasına baxmayaraq, ümumi iqtisadi fəallığın müəyyən dərəcədə zəiflədiyini göstərir. Burada həm enerji sektorundakı qiymət amili, həm də qlobal tələbatın nisbətən səngiməsi rol oynayır. Beynəlxalq Valyuta Fondunun 2025-ci il üçün proqnozlarında qlobal iqtisadi artım tempinin 3 faiz ətrafında sabitləşməsi gözlənilir ki, bu da inkişaf etməkdə olan ölkələrin ixrac imkanlarına birbaşa təsir göstərir.

Aqrar ixracın artımı daxili istehsalın məhsuldarlıq göstəriciləri ilə də əlaqəlidir. Son illər suvarma sistemlərinin genişləndirilməsi, intensiv bağçılıq təsərrüfatlarının artması və logistika infrastrukturunun, o cümlədən soyuducu anbarların inkişafı məhsulun xarici bazara keyfiyyət itkisi olmadan çıxarılmasını təmin edir. Bu faktorlar ixracın dəyər baxımından artımını dəstəkləyən struktur elementlər kimi çıxış edir.

Mövcud dinamika göstərir ki, qlobal ərzaq bazarlarında rəqabət gücü yalnız istehsal həcmi ilə deyil, sertifikatlaşma, standartlaşma və logistika çevikliyi ilə müəyyən olunur. Azərbaycan məhsullarının regional bazarlarda mövqeyinin möhkəmlənməsi orta və uzunmüddətli perspektivdə qeyri-neft ixracının daha dayanıqlı artım trayektoriyasına keçməsinə zəmin yaradır. Eyni zamanda, qiymət artımının davamlılığı beynəlxalq bazarlardakı tələbat və iqlim risklərinin gedişindən asılı olacaq.

Beləliklə, yanvar göstəriciləri bir tərəfdən qlobal ticarət mühitindəki çətinliklər fonunda ümumi dövriyyənin azalmasını, digər tərəfdən isə aqrar sektorun adaptasiya və rəqabət qabiliyyətini nümayiş etdirir. Meyvə və tərəvəz ixracında müşahidə olunan artım struktur şaxələndirmə istiqamətində formalaşan tendensiyanın davamı kimi qiymətləndirilə bilər və bu, makroiqtisadi balansın qorunmasında mühüm rol oynayır.

AzNews.az