Dini ideologiya və proksi təsirlər: Təhsil və maarifləndirmənin milli təhlükəsizlikdə rolu

Müasir dövrdə milli təhlükəsizlik anlayışı ənənəvi hərbi təhlükəsizlik çərçivəsindən çıxaraq siyasi, iqtisadi, sosial, informasiya və ideoloji komponentləri də əhatə edən kompleks bir anlayışa çevrilmişdir. Qloballaşma, rəqəmsal kommunikasiya vasitələrinin sürətli inkişafı və qeyri-dövlət aktorlarının beynəlxalq münasibətlərdə artan rolu dövlətlərin təhlükəsizlik siyasətinə yeni çağırışlar yaratmışdır. Bu çağırışlar arasında ideoloji təsir və radikallaşma xüsusi yer tutur. Xüsusilə dini ideologiyanın siyasi məqsədlər üçün istifadəsi və xarici dövlətlərin proksi qruplar vasitəsilə təsir siyasəti yürütməsi bir çox ölkələr üçün ciddi təhlükəsizlik məsələsinə çevrilmişdir. Dini ideologiya insanların mənəvi dünyasına, kollektiv kimliyinə və davranışlarına təsir etmək qabiliyyətinə malik olduğundan, tarix boyu müxtəlif siyasi aktorlar tərəfindən mobilizasiya və legitimləşdirmə vasitəsi kimi istifadə edilmişdir. Bu baxımdan dini ideologiyanın təhlükəsizlik ölçüsünün araşdırılması və ona qarşı effektiv mübarizə mexanizmlərinin müəyyənləşdirilməsi dövlət siyasətinin mühüm istiqamətlərindən biridir.

Dini ideologiyanın siyasi alətə çevrilməsi

Din cəmiyyətlərin mənəvi həyatının ayrılmaz hissəsidir və insanların etik davranışlarının formalaşmasında mühüm rol oynayır. Bununla belə, tarix göstərir ki, dini ideyalar bəzən siyasi məqsədlər üçün instrumental xarakter daşıya bilir. Dini ideologiyanın təsir gücü onun insanların yalnız siyasi baxışlarına deyil, həm də emosional və mənəvi dünyasına nüfuz etməsindədir. Tarixdə dini motivli siyasi mobilizasiyanın çoxsaylı nümunələri mövcuddur. Orta əsrlərdə baş vermiş Crusades zamanı dini motivlər siyasi və hərbi məqsədlərin legitimləşdirilməsi üçün istifadə olunmuşdur. XVI–XVII əsrlərdə Avropada baş verən dini müharibələr də dini identiklik ilə siyasi hakimiyyət uğrunda mübarizənin bir-biri ilə necə əlaqələndiyini göstərmişdir. Bu hadisələr dini ideologiyanın yalnız mənəvi deyil, həm də siyasi təsir vasitəsi ola biləcəyini nümayiş etdirmişdir. Müasir dövrdə isə ideoloji təsirin formaları dəyişmişdir. Əgər keçmişdə dini çağırışlar əsasən məscidlər, kilsələr və dini institutlar vasitəsilə yayılırdısa, bu gün sosial media platformaları, rəqəmsal kommunikasiya vasitələri və transsərhəd şəbəkələr ideoloji təsirin əsas kanallarına çevrilmişdir. Bu vəziyyət radikal ideologiyaların daha sürətli yayılmasına şərait yaratmışdır.

Proksi qruplar və xarici təsir strategiyaları

Beynəlxalq münasibətlər nəzəriyyəsində proksi qruplar bir dövlətin öz maraqlarını birbaşa deyil, üçüncü tərəflər vasitəsilə həyata keçirməsi kimi xarakterizə olunur. Proksi strategiyası dövlətlərə hərbi, siyasi və iqtisadi xərcləri azaltmaqla yanaşı, beynəlxalq məsuliyyətdən müəyyən dərəcədə yayınmaq imkanı verir. Yaxın Şərqdə İranın regional təsir siyasəti bu modelin ən çox araşdırılan nümunələrindən biridir. Tədqiqatlar göstərir ki, İran uzun illər ərzində müxtəlif qeyri-dövlət aktorları ilə əməkdaşlıq edərək regionda öz strateji təsir imkanlarını genişləndirmişdir (Council on Foreign Relations, 2020; CSIS, 2025). Beynəlxalq araşdırmalarda İranın dəstəklədiyi əsas aktorlar sırasında Hezbollah, Hamas, Fələstin İslam Cihadı, Ansar Allah və İraqdakı bəzi şiə silahlı qrupları göstərilir. Müxtəlif mənbələr bu qrupların müxtəlif dövrlərdə maliyyə, hərbi təlim, logistika və siyasi dəstək aldıqlarını qeyd edir (CSIS, 2025). Lakin müasir akademik ədəbiyyat bu münasibətlərin sadə "idarə edən–idarə olunan" modeli ilə izah edilə bilməyəcəyini vurğulayır. Bir çox hallarda bu təşkilatlar öz yerli siyasi maraqlarına uyğun müstəqil qərarlar qəbul edir və buna görə də bəzi tədqiqatçılar onları klassik mənada proksi deyil, strateji müttəfiq şəbəkələri kimi xarakterizə edirlər (Şimşek, 2025).

Radikallaşma və sosial həssaslıq faktorları

Radikal ideologiyaların yayılması adətən yalnız dini amillərlə izah olunmur. Sosial elmlər üzrə aparılmış tədqiqatlar göstərir ki, radikallaşma çox vaxt sosial təcrid, iqtisadi qeyri-sabitlik, siyasi narazılıq, kimlik böhranı və təhsil çatışmazlığı kimi faktorların qarşılıqlı təsiri nəticəsində baş verir. Burada xüsusi diqqət yetirilməli məqam ondan ibarətdir ki, problem insanların sadəcə "cahil" olması deyil. Əsas məsələ tənqidi düşüncə bacarıqlarının, media savadlılığının və informasiyanın etibarlılığını qiymətləndirmək qabiliyyətinin zəif olmasıdır. Belə hallarda insanlar emosional çağırışlara, konspirasiya nəzəriyyələrinə və manipulyativ dini-siyasi narrativlərə daha həssas olurlar. Müasir informasiya mühitində dezinformasiya kampaniyaları və ideoloji təbliğat çox vaxt qorxu, ədalətsizlik hissi və kollektiv kimlik üzərindən qurulur. Bu üsullar fərdlərin rasional qiymətləndirmə qabiliyyətini zəiflədərək onları müəyyən ideoloji mövqelərə yönləndirməyə xidmət edir.

Təhsil və maarifləndirmənin strateji əhəmiyyəti

Milli təhlükəsizliyin təmin edilməsində təhsil və maarifləndirmə uzunmüddətli və davamlı müdafiə mexanizmi kimi çıxış edir. Təhsil yalnız bilik ötürülməsi prosesi deyil, həm də vətəndaşların tənqidi düşüncə, analitik təhlil və məsuliyyətli qərarvermə bacarıqlarının formalaşdırılması vasitəsidir. Maarifçilik tarixinin görkəmli nümayəndələri olan Mirzə Fətəli Axundov və Həsən bey Zərdabi cəmiyyətin inkişafını məhz təhsil və elmin yayılması ilə əlaqələndirirdilər. Onların fikrincə, savadlı və düşünən vətəndaşlar xarici təsirlərə, xurafata və manipulyasiyalara qarşı daha davamlı olurlar. Müasir dövrdə təhsil siyasətinin əsas məqsədlərindən biri media savadlılığının inkişaf etdirilməsi olmalıdır. Vətəndaşlar informasiyanın mənbəyini qiymətləndirməyi, dezinformasiyanı tanımağı və manipulyativ məzmunu müəyyən etməyi bacarmalıdırlar. Bu bacarıqlar ideoloji təsirlərə qarşı sosial immunitetin formalaşmasında mühüm rol oynayır. Eyni zamanda vətəndaşlıq təhsili, hüquqi mədəniyyət və milli həmrəylik hissinin gücləndirilməsi də radikallaşma risklərinin azaldılmasına töhfə verir. Təhsil sistemi fərdlərə yalnız peşə bacarıqları deyil, həm də demokratik dəyərlər, sosial məsuliyyət və vətəndaşlıq şüuru qazandırmalıdır.

Təhlükəsizlik tədbirləri və preventiv yanaşma

Dövlətlər radikal ideologiyalar və proksi təsirlərlə mübarizədə hüquq-mühafizə və təhlükəsizlik strukturlarından istifadə etməyə məcbur olurlar. Lakin beynəlxalq təcrübə göstərir ki, yalnız güc metodlarına əsaslanan yanaşma uzunmüddətli perspektivdə kifayət etmir. Problemlərin erkən mərhələdə təhsil, sosial inteqrasiya və maarifləndirmə vasitəsilə həll olunması həm iqtisadi, həm də sosial baxımdan daha səmərəli hesab edilir. Təhlükəsizlik strukturlarının müdaxiləsi adətən radikallaşma prosesi artıq müəyyən mərhələyə çatdıqdan sonra baş verir. Bu isə cəmiyyət üçün daha yüksək sosial və siyasi xərclər yaradır. Bu səbəbdən müasir təhlükəsizlik siyasətində preventiv yanaşma xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Təhsil, media savadlılığı və vətəndaşlıq şüuru milli təhlükəsizlik strategiyalarının ayrılmaz hissəsi kimi qəbul edilməlidir.

Müasir dünyada milli təhlükəsizlik yalnız hərbi güclə təmin edilmir. İdeoloji təsirlər, informasiya müharibələri və xarici dövlətlərin dəstəklədiyi proksi şəbəkələr dövlətlərin qarşılaşdığı mühüm çağırışlar sırasındadır. Dini ideologiya insanların mənəvi və emosional dünyasına təsir etdiyi üçün bu proseslərdə xüsusi rol oynaya bilir. İranın regional təsir siyasəti göstərir ki, müasir geosiyasi rəqabət yalnız dövlətlər arasında deyil, həm də qeyri-dövlət aktorları vasitəsilə aparılır. Bununla yanaşı, radikallaşmanın əsas səbəblərindən biri insanların manipulyasiyaya açıq olması deyil, onların tənqidi düşüncə və media savadlılığı baxımından kifayət qədər hazırlıqlı olmamasıdır. Bu baxımdan təhsil və maarifləndirmə milli təhlükəsizliyin ən mühüm sütunlarından biri hesab edilməlidir. Güclü dövlət yalnız güclü orduya deyil, həm də məlumatlı, düşünən, məsuliyyətli və vətəndaşlıq şüuru yüksək olan insan kapitalına söykənir. Uzunmüddətli təhlükəsizlik və sabitliyin təmin edilməsi məhz belə bir cəmiyyətin formalaşdırılmasından keçir.

Ədəbiyyat
• Council on Foreign Relations. (2020). Iran's Regional Armed Network.
• CSIS. (2025). Iranian Networks in the Middle East.
• Fukuyama, F. (2011). The Origins of Political Order.
• Hobsbawm, E. (1996). The Age of Revolution.
• Şimşek, H. F. (2025). Iran's Proxy War Paradox.

Könül Kərimova
Təhsil elmləri üzrə fəlsəfə doktoru