Fiskal şəffaflığın iqtisadiyyata təsiri - ŞƏRH

2025-ci ildə Azərbaycanda yeni nəsil nəzarət-kassa aparatları vasitəsilə qeydə alınan dövriyyənin 28,16 milyard manata çatması və bir il ərzində 14,8 faiz artım göstərməsi fiskal idarəetmədə rəqəmsallaşmanın real nəticələr verdiyini göstərən mühüm göstərici kimi diqqət çəkir. Dövlət Vergi Xidmətinin açıqladığı bu rəqəmlər təkcə texniki yenilənməni deyil, həm də iqtisadi münasibətlərin daha şəffaf müstəviyə keçidini əks etdirir.

Qlobal təcrübədə rəqəmsal fiskal alətlər, xüsusilə onlayn kassa sistemləri vergi bazasının genişləndirilməsi və qeyri-rəsmi iqtisadiyyatın daraldılması baxımından əsas mexanizmlərdən biri hesab olunur. Dünya Bankının və OECD-nin müxtəlif hesabatlarında qeyd edilir ki, elektron kassa və real vaxt rejimində məlumat ötürülməsi tətbiq edilən ölkələrdə nağd dövriyyənin həcmi azalır, vergi daxilolmaları isə orta müddətdə sabit artım trayektoriyasına keçir. Məsələn, İtaliya və Türkiyədə e-kassa sistemlərinə keçiddən sonra pərakəndə ticarətdə uçotdan kənar dövriyyənin payı bir neçə il ərzində nəzərəçarpacaq dərəcədə azalıb.

Azərbaycan kontekstində 110 mindən çox yeni nəsil NKA-nın quraşdırılması pərakəndə ticarət və xidmət sektorunda əhatəliliyin kifayət qədər geniş olduğunu göstərir. Dövriyyənin artımı yalnız istehlakın yüksəlməsi ilə izah edilmir. Burada əsas təsir mexanizmi əməliyyatların daha tam və düzgün uçota alınmasıdır. Əvvəllər qismən və ya qeyri-rəsmi şəkildə aparılan hesablaşmaların sistemə daxil edilməsi statistik göstəricilərin real iqtisadi aktivliyə daha yaxınlaşmasına şərait yaradır. Bu isə həm dövlət büdcəsi üçün proqnozlaşdırıla bilən gəlir bazası formalaşdırır, həm də makroiqtisadi qərarların daha sağlam məlumatlara əsaslanmasına imkan verir.

Yeni nəsil NKA-ların təsiri mikroiqtisadi səviyyədə də hiss olunur. Real vaxt rejimində ötürülən məlumatlar risk əsaslı vergi nəzarətinin qurulmasına şərait yaradır və bu, inzibati yoxlamaların sayının optimallaşdırılmasına gətirib çıxarır. Qlobal təcrübə göstərir ki, rəqəmsal nəzarət alətləri tətbiq edildikdən sonra vergi orqanları daha çox analitik nəzarət mexanizmlərinə üstünlük verir, bu isə biznes mühiti üçün əlavə sabitlik yaradır. Sahibkar üçün şəffaflıq ilkin mərhələdə uyğunlaşma xərcləri yaratsa da, orta müddətdə bərabər rəqabət şəraitini gücləndirir.

Beynəlxalq miqyasda NKA sistemlərinin digər mühüm təsiri istehlakçı davranışları ilə bağlıdır. Elektron qəbzlərin geniş yayılması və əməliyyatların rəqəmsal izinin qalması istehlakçı hüquqlarının qorunmasını gücləndirir. Bu yanaşma xüsusilə Avropa ölkələrində istehlakçı məmnuniyyətinin və bazara etimadın artmasına səbəb olub. Azərbaycanda da oxşar tendensiya müşahidə olunur və bu, daxili bazarda tələbin daha sağlam struktura keçməsini stimullaşdırır.

Məlumatların artımı eyni zamanda iqtisadi siyasət üçün yeni imkanlar açır. Sektorlar üzrə dövriyyə dinamikasının daha dəqiq izlənilməsi fiskal və monetar siyasət arasında koordinasiyanı gücləndirir. Qlobal iqtisadi qeyri-müəyyənlik fonunda belə məlumat bazası iqtisadi sabitliyin qorunması baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Bir sıra ölkələrdə NKA məlumatları artıq inflyasiya təzyiqlərinin erkən mərhələdə aşkarlanması üçün indikator kimi istifadə olunur.

Nəticə etibarilə, yeni nəsil nəzarət-kassa aparatları vasitəsilə qeydə alınan dövriyyənin artımı təkcə texniki göstərici deyil, iqtisadi münasibətlərin struktur transformasiyasının əlamətidir. Qlobal təcrübə ilə müqayisədə Azərbaycan bu sahədə institusional ardıcıllıq nümayiş etdirir və əldə olunan nəticələr göstərir ki, rəqəmsal fiskal nəzarət mexanizmləri həm şəffaflığın artırılması, həm də iqtisadi dayanıqlığın möhkəmləndirilməsi baxımından effektiv alət kimi çıxış edir.

Aznews.az