Azad edilmiş ərazilərdə sənaye bərpasının iqtisadi çəkisi - ŞƏRH

Ağdərə rayonunun Canyataq kəndində yerləşən “Dəmirli” Filiz Emalı Kompleksinin istismara verilməsi Azərbaycanın dağ mədən sənayesində yeni mərhələnin başlandığını göstərir. Rəsmi açıqlamaya əsasən, bu layihə çərçivəsində yaxın illərdə Çinə konsentrat şəklində iri həcmdə mis ixracı planlaşdırılır, eyni zamanda yatağın ehtiyat bazasının genişləndirilməsi üzrə geoloji kəşfiyyat proqramı icra olunacaq. Məlumat ilk növbədə azad edilmiş ərazilərdə sənaye fəaliyyətinin bərpası, ixrac potensialının gücləndirilməsi və ölkənin qlobal xammal bazarındakı mövqeyinin möhkəmlənməsi baxımından diqqət çəkir.

Qlobal miqyasda mis strateji metal kimi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Beynəlxalq Enerji Agentliyinin və Dünya Bankının hesabatlarında qeyd olunur ki, enerji keçidi, bərpa olunan enerji infrastrukturu, elektromobillər və rəqəmsal texnologiyalar misə olan tələbi uzunmüddətli dövrdə stabil artım trayektoriyasına çıxarıb. Son onillikdə dünya üzrə mis istehlakı orta hesabla illik artım göstərib və Asiya, xüsusən də Çin bu bazarın əsas istehlakçısı olaraq qalır. Bu kontekstdə “Dəmirli” kompleksindən Çinə ixracın planlaşdırılması təsadüfi deyil, çünki Çin hazırda qlobal mis istehlakının təxminən yarısını təmin edən ölkə kimi çıxış edir.

Rəqəmlər göstərir ki, layihə yalnız ixrac gəlirləri ilə məhdudlaşmır. Konsentrat şəklində ixrac olunacaq misin ümumi dəyəri milyardlarla manatla ölçülür və bu, qeyri neft ixracının strukturunda metallurgiya məhsullarının payını artıran mühüm amildir. Qlobal təcrübədə, xüsusilə Çili, Peru və Qazaxıstan kimi ölkələrdə dağ mədən sənayesinin ixrac yönümlü inkişafı dövlət gəlirlərinin şaxələndirilməsində əsas alətlərdən biri hesab olunur. Azərbaycanın bu istiqamətdə atdığı addımlar da oxşar iqtisadi məntiq üzərində qurulub və ixrac coğrafiyasının genişləndirilməsi ilə paralel olaraq istehsal dəyər zəncirinin formalaşmasına xidmət edir.

Mədən ehtiyatlarının artırılması perspektivi layihənin uzunömürlü olacağını göstərən əsas faktorlardandır. İlkin geoloji məlumatlara əsasən əlavə mis ehtiyatlarının mövcudluğu ehtimalı, aparılacaq kəşfiyyat proqramı ilə birlikdə, hasilatın davamlılığını təmin edə bilər. Qlobal praktikada iri mis yataqlarında ehtiyatların mərhələli şəkildə dəqiqləşdirilməsi və hasilat planlarının bu məlumatlara uyğun yenilənməsi sənayenin standart yanaşmasıdır. Bu baxımdan “Dəmirli” yatağında planlaşdırılan tədqiqatlar istehsal risklərinin azaldılması və investisiya qərarlarının daha dəqiq əsaslandırılması baxımından əhəmiyyət daşıyır.

Kompleksin texnoloji bazası da ayrıca diqqətə layiqdir. Türkiyə və Almaniya texnologiyaları əsasında yenidən qurulan istehsal infrastrukturu, beynəlxalq təhlükəsizlik və ekoloji standartlara uyğunluq baxımından mühüm göstərici hesab olunur. Dünya Bankının mədən sənayesi üzrə tövsiyələrində qeyd olunur ki, müasir texnologiyaların tətbiqi yalnız məhsuldarlığı artırmır, eyni zamanda tullantıların idarə olunmasını, enerji səmərəliliyini və əməliyyat risklərinin azaldılmasını təmin edir. “Dəmirli” kompleksində nəzərdə tutulan nəm tullantı anbarı və müasir enerji infrastrukturu bu yanaşmanın praktik nümunəsi kimi qiymətləndirilə bilər.

Layihənin azad edilmiş ərazilərdə dağ mədən sənayesi üzrə ilk istehsal təşəbbüsü olması onun iqtisadi yanaşı, institusional əhəmiyyətini də artırır. Uzun müddət qeyri qanuni istismara məruz qalmış yatağın yenidən dövlət nəzarəti altında fəaliyyətə başlaması resursların qanuni, şəffaf və səmərəli istifadəsi baxımından prinsipial mərhələdir. Qlobal təcrübədə münaqişə sonrası bölgələrdə mədən layihələrinin bərpası iqtisadi reinteqrasiya və sosial stabillik üçün mühüm alət hesab olunur. Bu proses adətən yerli məşğulluğun artması, infrastrukturun bərpası və regionun ümumi iqtisadi aktivliyinin yüksəlməsi ilə müşayiət olunur.

Bütün bu amillər göstərir ki, “Dəmirli” Filiz Emalı Kompleksi təkcə bir mədən layihəsi deyil, Azərbaycanın qeyri neft sektorunda ixrac yönümlü sənaye siyasətinin mühüm komponentidir. Qlobal mis bazarındakı tendensiyalar, Asiya regionunda davam edən yüksək tələbat və müasir texnologiyalara əsaslanan istehsal modeli layihənin iqtisadi əsaslarını möhkəmləndirir. Bu yanaşma ölkənin təbii resurslardan istifadəsində daha sistemli və uzunmüddətli dəyər yaratmağa yönəlmiş strategiyasının praktik ifadəsi kimi çıxış edir.

Aznews.az