Azərbaycan qazı Türkiyədə mövqeyini gücləndirir - ŞƏRH

2025-ci ildə Azərbaycandan Türkiyəyə 11 milyard 915,35 milyon kubmetr təbii qaz ixrac edilib ki, bu da əvvəlki illə müqayisədə 3,8 faiz artım deməkdir. Həcmın böyük hissəsi uzunmüddətli müqavilələr əsasında təchiz olunub, ilin dekabr ayında isə Azərbaycan Türkiyənin qaz idxalında 14,2 faiz payla üçüncü təchizatçı mövqeyində qərarlaşıb. Bu dinamika enerji əməkdaşlığının sabit və institusional əsaslara söykəndiyini göstərir.

Türkiyə enerji baxımından yüksək idxal asılılığına malik ölkədir və illik qaz tələbatı 50 milyard kubmetrdən yuxarı dəyişir. 2025-ci ilin dekabrında ölkənin ümumi qaz idxalının 7,65 milyard kubmetr təşkil etməsi və bunun təxminən yarısının mayeləşdirilmiş təbii qaz formasında reallaşması Ankara üçün mənbə şaxələndirilməsinin prioritet olduğunu göstərir. Bu kontekstdə boru kəməri ilə uzunmüddətli müqavilələr əsasında nəql olunan Azərbaycan qazı qiymət sabitliyi və təchizat təhlükəsizliyi baxımından strateji rol oynayır.

Qlobal qaz bazarında son illərdə struktur dəyişiklikləri müşahidə olunur. Avropada enerji böhranından sonra LNG tədarükü kəskin artıb və ABŞ əsas ixracatçıya çevrilib. Dekabr ayında Türkiyəyə qaz ixracında birinci yeri ABŞ-ın tutması da bu tendensiyanın regional təzahürüdür. Digər tərəfdən, Rusiyadan tədarükün azalması Avrasiya qaz axınlarında yenidən balanslaşma prosesinin davam etdiyini göstərir. Bu şəraitdə Azərbaycan qazı sabit boru kəməri infrastrukturu vasitəsilə alternativ və etibarlı mənbə kimi mövqeyini qoruyur.

Azərbaycan qazının Türkiyəyə nəqli əsasən "Şahdəniz" yatağından hasil olunan həcmlər hesabına həyata keçirilir. Bu yataq Xəzər regionunun ən iri enerji layihələrindən biri olub və BP başda olmaqla beynəlxalq konsorsium tərəfindən istismar olunur. Qaz həcmləri Cənubi Qafqaz Boru Kəməri və Trans-Anadolu Təbii Qaz Kəməri vasitəsilə Türkiyə bazarına çatdırılır. Bu marşrut yalnız ikitərəfli ticarət mexanizmi deyil, həm də Avrasiya enerji xəritəsində inteqrasiya olunmuş nəqliyyat sistemidir.

Rəqəmlər göstərir ki, 2025-ci ildə ixracın əsas hissəsi uzunmüddətli razılaşmalar çərçivəsində həyata keçirilib. Spot həcmlərin cəmi 390 milyon kubmetr olması müqavilə bazasının üstünlük təşkil etdiyini təsdiqləyir. Bu model tərəflər üçün qiymət dəyişkənliyindən qorunma mexanizmi yaradır. Qlobal qaz qiymətlərinin volatilliyi fonunda sabit müqavilə mexanizmləri həm büdcə planlaması, həm də enerji təhlükəsizliyi baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.

Türkiyənin dekabr ayında idxal etdiyi qazın 51,74 faizinin boru kəməri, 48,26 faizinin isə LNG hesabına formalaşması ölkənin ikili strategiya apardığını göstərir. Bu mənzərədə Azərbaycanın payı 14,2 faiz səviyyəsində sabit mövqe deməkdir və üçüncü təchizatçı statusu regional rəqabət fonunda əhəmiyyətli göstəricidir. Müqayisə üçün qeyd etmək olar ki, Rusiya qazının həcminin azalması və ABŞ LNG-nin artması Türkiyə bazarında rəqabəti daha da gücləndirir.

Enerji iqtisadiyyatı baxımından 3,8 faizlik illik artım kəskin sıçrayış olmasa da, sabit genişlənmə trayektoriyasına işarə edir. Boru kəməri infrastrukturunun mövcudluğu və uzunmüddətli müqavilələr ixracın proqnozlaşdırılan səviyyədə saxlanmasına imkan verir. Eyni zamanda TANAP xətti vasitəsilə Avropaya çıxış imkanları Azərbaycanın regional enerji habı rolunu gücləndirir.

Mövcud dinamika göstərir ki, Azərbaycan Türkiyə bazarında həm həcm, həm də institusional sabitlik baxımından mövqeyini qoruyur. Qlobal qaz bazarında mənbə müxtəlifliyinin ön plana çıxdığı bir mərhələdə Cənub Qaz Dəhlizi üzərindən həyata keçirilən ixrac yalnız ikitərəfli ticarət göstəricisi deyil, həm də regionun enerji təhlükəsizliyinin tərkib hissəsidir.

AzNews.az