Uzunmüddətli inkişaf perspektivi: elm, təhsil və ideologiya

Bəşəriyyətin bugünkü inkişaf səviyyəsinə çatmasının əsas səbəblərindən biri elm, tədqiqat və təhsildir. İnsan ömrünün uzanması, xəstəliklərin müalicə olunması, texnologiyanın inkişafı, həyat səviyyəsinin yüksəlməsi, müasir səhiyyə sistemlərinin, universitetlərin, kommunikasiya vasitələrinin və sosial rifah modellərinin yaranması təsadüfi proseslərin nəticəsi deyil. Bütün bunların arxasında əsrlərlə davam edən elmi axtarışlar, tədqiqat institutları, laboratoriyalar, universitetlər, müəllimlər və alimlər dayanır. UNESCO-nun yanaşmasına görə, elm və təhsil yalnız bilik istehsalı deyil, həm də davamlı inkişafın, sosial rifahın və beynəlxalq əməkdaşlığın əsas şərtlərindən biridir (UNESCO, 2021). Elm yalnız texniki bilik deyil; elm həm də düşünmə mədəniyyətidir. Elmi düşüncə insana sübut tələb etməyi, səbəb-nəticə əlaqələrini anlamağı, yanlış inancları yoxlamağı və dünyaya tənqidi yanaşmağı öyrədir. Təhsil isə bu düşüncəni cəmiyyətə yayan əsas mexanizmdir. Ona görə də bir ölkədə təhsil zəifdirsə, elmi institutlar güclü deyilsə, qərarlar sübutlara və rasional təhlilə deyil, kor-koranə ideologiyaya əsaslanırsa, həmin ölkənin uzunmüddətli inkişaf perspektivi ciddi təhlükə altına düşür.

Tarix göstərir ki, dövlətləri yalnız təbii sərvətlər, ordu və ya coğrafi mövqe xilas etmir. Ölkəni inkişaf etdirən əsas qüvvə insan kapitalıdır: savadlı vətəndaş, güclü universitet, müstəqil düşünən alim, peşəkar müəllim, azad tədqiqat mühiti və bilik əsasında işləyən dövlət institutlarıdır. İnsan inkişafı haqqında beynəlxalq hesabatlarda da təhsil, sağlamlıq və gəlir səviyyəsi ölkələrin inkişafını ölçən əsas göstəricilər kimi götürülür (UNDP, 2025). Bu isə göstərir ki, inkişaf yalnız iqtisadi artım deyil, həm də insanın düşünmək, öyrənmək, sağlam yaşamaq və cəmiyyətə fayda vermək imkanlarının genişlənməsidir. Əgər bir ölkəni elm deyil, fanatik ideologiya, qorxu, senzura və doqma idarə edirsə, orada cəmiyyət yaradıcı enerjisini itirir. İnsanlar düşünməkdən çox itaət etməyə, sual verməkdən çox susmağa, yaratmaqdan çox təkrarlamağa öyrədilir. Belə cəmiyyətlərdə inkişaf gecikir, beyin axını artır, qadınların və gənclərin potensialı məhdudlaşdırılır, dövlət isə tədricən zəifləyir.

Bu baxımdan Yaponiya və Əfqanıstan müqayisəsi mühüm nümunədir. Yaponiya İkinci Dünya müharibəsindən sonra ağır məğlubiyyətə uğradı. Hiroşima və Naqasakiyə atom bombalarının atılması ölkəni həm fiziki, həm də psixoloji baxımdan sarsıtdı. Lakin Yaponiya bu dağıntıdan sonra intiqam və fanatizm yolunu deyil, modernləşmə, institut quruculuğu, texnologiya, təhsil və iqtisadi inkişaf yolunu seçdi. 1945–1952-ci illərdə ABŞ rəhbərliyi altında Yaponiyada siyasi, iqtisadi və sosial islahatlar aparıldı; bu islahatlar ölkənin müharibədən sonrakı dövlət quruculuğunda mühüm rol oynadı (U.S. Department of State, n.d.). Yaponiyanın uğurunu yalnız “ABŞ modeli” ilə izah etmək kifayət deyil. Burada əsas məsələ həmin modelin Yaponiyanın daxili sosial intizamı, kollektiv məsuliyyət hissi, təhsilə verdiyi dəyər, güclü dövlət institutları və modernləşməyə hazır cəmiyyət strukturu ilə uyğunlaşması idi. Başqa sözlə, xarici dəstək yalnız o zaman nəticə verir ki, cəmiyyətin daxilində bilik, əmək, nizam və inkişaf ideyasını qəbul edən sosial baza mövcud olsun. Yaponiya müharibədən sonra elmə, texnologiyaya, sənayeyə və təhsilə əsaslanan inkişaf modelini gücləndirdi və nəticədə dünyanın ən inkişaf etmiş ölkələrindən birinə çevrildi.

Əfqanıstan nümunəsi isə fərqli mənzərə təqdim edir. ABŞ və Qərb dövlətləri Əfqanıstanda uzun illər ərzində dövlət quruculuğu, demokratiya, təhlükəsizlik və inkişaf layihələri həyata keçirməyə çalışdılar. Lakin bu proses gözlənilən nəticəni vermədi. Bunun səbəblərindən biri xarici modelin yerli mədəniyyət, tayfa strukturları, dini düşüncə, sosial münasibətlər və tarixi reallıqlarla uyğunlaşdırılmaması idi. Tədqiqatçılar Əfqanıstanda beynəlxalq dövlət quruculuğu prosesinin əsas problemlərindən biri kimi yerli institutların, sosial münasibətlərin və yerli sahiblənmənin kifayət qədər nəzərə alınmamasını göstərirlər (Zyla, 2025). Nəticədə ABŞ-ın Əfqanıstandakı layihəsi dayanıqlı dövlət sistemi yarada bilmədi. Talibanın yenidən hakimiyyətə qayıtması göstərdi ki, yalnız hərbi güc, maliyyə və xarici model ilə cəmiyyət dəyişdirmək mümkün deyil. Dəyişiklik üçün təhsil, xüsusilə qızların və qadınların təhsili, hüququn aliliyi, yerli institutların transformasiyası və cəmiyyət daxilində maarifçi təbəqənin güclənməsi lazımdır. Əgər təhsil sistemi zəifdirsə, qadınlar ictimai həyatdan kənarlaşdırılırsa, məktəb və universitet ideoloji nəzarət altına alınırsa, orada modern dövlət quruculuğu uzunmüddətli ola bilməz. Əfqanıstanda qızların təhsildən məhrum edilməsi bunun ən ağır nümunələrindən biridir. UNICEF-in hesablamalarına görə, qızların orta təhsildən uzaqlaşdırılması Əfqanıstan iqtisadiyyatına ciddi zərər vurur və ölkənin illik ÜDM-nin əhəmiyyətli hissəsinin itirilməsi ilə nəticələnir (UNICEF, 2022). Bu, yalnız qadın hüquqları məsələsi deyil; bu, həm də iqtisadi inkişaf, səhiyyə, ailə rifahı və gələcək nəsillərin təhsili məsələsidir. Bir qızın təhsildən məhrum edilməsi yalnız bir insanın həyatını məhdudlaşdırmır, həm də gələcək ailənin, gələcək uşaqların və gələcək cəmiyyətin inkişaf imkanlarını azaldır.

Oxşar risk İran nümunəsində də görünür. İran qədim sivilizasiya, zəngin mədəniyyət, güclü intellektual ənənə və böyük insan potensialına malik ölkədir. Lakin müasir İran dövlətinin əsas problemi ondan ibarətdir ki, siyasi sistem böyük ölçüdə teokratik ideologiyaya əsaslanır. Dövlət idarəçiliyində dini hakimiyyətin üstün mövqeyi fərdi azadlıqları, qadın hüquqlarını, elmi azadlığı və vətəndaş cəmiyyətini məhdudlaşdırır. Bu isə ölkənin real potensialı ilə mövcud siyasi sistemi arasında dərin ziddiyyət yaradır.

Radikal dini ideologiyaların ən təhlükəli tərəflərindən biri insan həyatına münasibəti dəyişdirməsidir. Normal humanist və sivil düşüncədə insan həyatı ali dəyərdir. Dövlətin əsas vəzifəsi insanı qorumaq, onun yaşamaq, təhsil almaq, azad düşünmək və inkişaf etmək hüququnu təmin etməkdir. Fanatik ideologiyalarda isə insan həyatı bəzən vasitəyə çevrilir: insan yaşamaq, yaratmaq və inkişaf etmək üçün deyil, ideologiya uğrunda özünü qurban vermək üçün dəyərli sayılır. Bu cür yanaşma insanın bu dünyadakı həyatını, azadlığını və xoşbəxtliyini ikinci plana keçirir. Bu, çox təhlükəli psixoloji və sosial mexanizmdir. Çünki insanlara “ölüm müqəddəsdir”, “ən böyük zirvə ölməkdir”, “bu dünya əhəmiyyətsizdir” kimi ideyalar aşılananda, onlar real həyatda inkişaf etmək, öyrənmək, yaratmaq və cəmiyyətə fayda vermək motivasiyasını itirə bilirlər. Daha da təhlükəlisi odur ki, belə ideologiyalar bəzi insanları zorakılığa haqq qazandırmağa aparır. Müasir sivilizasiyada isə insan həyatını kiçildən, ölümü ideallaşdıran və zorakılığı müqəddəsləşdirən düşüncə təhlükəli radikallaşma forması kimi qiymətləndirilir. Bununla belə, dini tamamilə cəmiyyətin problemi kimi təqdim etmək də doğru olmaz. Dünyada dinin humanist, etik, mədəni və mənəvi funksiyaları da var. Bir çox cəmiyyətlərdə din insanlara mənəvi dayaq verir, sosial həmrəylik yaradır, xeyriyyəçilik və mərhəmət hissini gücləndirir. Problem dinin özündə deyil, dinin siyasi hakimiyyət alətinə, ideoloji məcburiyyət vasitəsinə və düşüncə azadlığını boğan mexanizmə çevrilməsindədir. Din şəxsi inanc və mənəvi seçim olaraq qaldıqda cəmiyyətlə konflikt yaratmaya bilər. Lakin din dövlətin yerinə keçəndə, qanunu, təhsili, qadın hüquqlarını və elmi düşüncəni idarə etməyə başlayanda, inkişafın qarşısında ciddi maneəyə çevrilir.

Dini ideologiyanın insan beynini formalaşdırmaqda çox güclü təsiri var. Uşaq yaşından tənqidi düşüncə deyil, yalnız itaət öyrədilən insan sonradan alternativ fikri qəbul etməkdə çətinlik çəkir. Əgər məktəb sual verməyi deyil, əzbərləməyi; müzakirəni deyil, qorxunu; araşdırmanı deyil, qadağanı öyrədirsə, belə cəmiyyətdə azad və yaradıcı vətəndaş yetişmir. Ona görə də radikallaşmanın qarşısını almağın ən təsirli yolu erkən yaşlardan keyfiyyətli təhsil, elm savadlılığı, media savadlılığı, gender bərabərliyi, fəlsəfi düşüncə və vətəndaş tərbiyəsidir. Maarifləndirmə bu prosesdə əsas vasitədir. İnsanlara yalnız “bu ideologiya yanlışdır” demək kifayət deyil. Onlara alternativ həyat modeli göstərmək lazımdır: yaxşı məktəb, ədalətli məhkəmə, iş imkanı, sosial təhlükəsizlik, qadın və kişi üçün bərabər imkanlar, azad universitet, müstəqil media və insan ləyaqətinə hörmət edən dövlət. İnsan yalnız qorxu ilə deyil, ümidlə də dəyişir. Əgər bir gənc təhsil vasitəsilə peşə qazana, öz gələcəyini qura və cəmiyyətdə hörmətli yer tuta bilirsə, onun radikal ideologiyalara meyli azalır. Lakin yalnız təhsil də hər zaman kifayət etmir. Zorakılığı təşkil edən, terroru təbliğ edən, insanları silahlı radikallaşmaya aparan qruplara qarşı dövlətin hüquqi və təhlükəsizlik mexanizmləri işləməlidir. Burada əsas prinsip qanunun aliliyi olmalıdır. Demokratik və hüquqi dövlətdə təhlükəli radikallaşma ilə mübarizə özbaşına zorakılıqla deyil, qanun, məhkəmə, təhlükəsizlik tədbirləri, reabilitasiya proqramları və ictimai nəzarətlə aparılır. Məqsəd yalnız təhlükəni aradan qaldırmaq deyil, həm də cəmiyyətin radikallaşma mənbələrini azaltmaqdır.

Beləliklə, Yaponiya, Əfqanıstan və İran nümunələri göstərir ki, dövlətlərin taleyini müəyyən edən əsas amillərdən biri hansı düşüncə sisteminin hakim olmasıdır. Əgər ölkədə elm, təhsil, tədqiqat, hüquq və insan kapitalı üstün mövqedədirsə, həmin ölkə ağır fəlakətlərdən sonra belə dirçələ bilər. Əgər ölkədə fanatik ideologiya, qapalı düşüncə, qadınların təhsildən uzaqlaşdırılması, qorxu və itaət əsas idarəetmə mexanizminə çevrilirsə, həmin ölkə təbii sərvətləri olsa belə inkişafdan geri qalır. Bəşəriyyətin inkişaf yolu göstərir ki, gələcək fanatizmin deyil, elmin; ölüm kultunun deyil, həyatın; kor itaətin deyil, tənqidi düşüncənin; qadağanın deyil, təhsilin üzərində qurulmalıdır. İnsanları xilas edən ideologiya deyil, bilikdir. Cəmiyyətləri ayaqda saxlayan qorxu deyil, azad düşüncədir. Dövlətləri gücləndirən fanatizm deyil, elmə, təhsilə və insan ləyaqətinə əsaslanan idarəçilikdir.

Könül KƏRİMOVA

Ədəbiyyat siyahısı

OECD. (2025). Education at a Glance 2025: Japan Country Note. OECD Publishing.

UNDP. (2025). Human Development Report 2025. United Nations Development Programme.

UNESCO. (2021). UNESCO Recommendation on Open Science. United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization.

UNICEF. (2022). Depriving girls of secondary education translates to a loss of at least US$500 million for Afghan economy in last 12 months. UNICEF Regional Office for South Asia.

U.S. Department of State, Office of the Historian. (n.d.). Occupation and Reconstruction of Japan, 1945–1952.

World Bank. (2024). The Mis-Education of Women in Afghanistan. World Bank.

World Bank. (2025). Afghanistan Development Update. World Bank Group.

Zyla, B. (2025). The international peace- and state-building intervention in Afghanistan: Distilling lessons to be learned. Ethics & International Affairs.