Məcburi köçkünlərin iştirakı bərpa prosesinin əsas dayanıqlılıq şərtidir - ŞƏRH

Ölkə daxilində köçkün düşmüş vətəndaşlar bərpa prosesinin başında durmalıdırlar.

Aznews.az xəbər verir ki, bu barədə BMT-nin mənzil hüququ üzrə xüsusi məruzəçisi Paula Qaviriya Bakıda WUF13 çərçivəsində keçirilən "Böhrandan sonra mənzil bərpa və yenidənqurma işlərinin mərkəzindədir" mövzusunda tədbirdə çıxışı zamanı bildirib.

"Məcburi köçkünlər öz şəhərlərinin dirçəldilməsi prosesində aparıcı rolu öz üzərlərinə götürməlidirlər. Köçkün vətəndaşlar dəyişikliklərin hərəkətverici qüvvəsi olaraq qalmaqda davam edirlər, onların qərar qəbulu prosesinə həqiqi cəlb olunması isə yenidənqurma istiqamətindəki bütün səylərin təkcə legitimliyinə deyil, həm də uzunmüddətli dayanıqlılığına zəmanət verir", - xüsusi məruzəçi vurğulayıb.

P. Qaviriya bələdiyyə hakimiyyəti orqanlarının əhəmiyyətini xüsusi olaraq diqqətə çatdırıb və onları bərpa prosesinin paralel olaraq həm təxirəsalınmaz cari vəzifələri həll etməyə, həm də uzunmüddətli inkişaf strategiyası qurmağa məcbur olan "ön xətti" kimi xarakterizə edib.

Bakıda keçirilən Ümumdünya Şəhərsalma Forumu çərçivəsində səsləndirilən “ölkə daxilində köçkün düşmüş vətəndaşlar bərpa prosesinin başında durmalıdırlar” fikri postmünaqişə dövründə şəhərsalma və yenidənqurma siyasətinin müasir yanaşmasını əks etdirir. BMT-nin mənzil hüququ üzrə xüsusi məruzəçisi Paula Qaviriyanın vurğuladığı kimi, məcburi köçkünlərin yalnız yardım alan tərəf deyil, qərarvermə və yenidənqurma prosesinin aktiv iştirakçısı olması uzunmüddətli dayanıqlılıq baxımından həlledici əhəmiyyət daşıyır. Bu yanaşma artıq beynəlxalq humanitar və urbanizasiya siyasətində əsas prinsiplərdən biri kimi qəbul edilir.

Son onilliklərdə dünyada münaqişələr və iqlim dəyişiklikləri səbəbindən məcburi köçkünlərin sayı sürətlə artıb. BMT-nin Qaçqınlar üzrə Ali Komissarlığının məlumatlarına görə, hazırda dünyada 120 milyondan çox insan məcburi köçkün vəziyyətində yaşayır. Beynəlxalq təcrübə göstərir ki, münaqişədən sonrakı bərpa prosesində yerli əhalinin iştirakının zəif olması sosial inteqrasiya problemləri və uzunmüddətli iqtisadi risklər yarada bilir. Bu səbəbdən son illərdə “insan mərkəzli yenidənqurma” modeli ön plana çıxır.

Paula Qaviriyanın vurğuladığı əsas məqamlardan biri qərarvermə prosesində real iştirak məsələsidir. Beynəlxalq inkişaf institutlarının araşdırmaları göstərir ki, bərpa layihələrinin yerli əhalinin ehtiyac və prioritetlərinə uyğunlaşdırılması həmin layihələrin daha effektiv və davamlı olmasına imkan yaradır. İnsanların öz yaşayış mühitinin formalaşdırılmasında iştirak etməsi həm sosial bağlılığı gücləndirir, həm də iqtisadi aktivliyin bərpasını sürətləndirir. Əks halda, yalnız mərkəzləşdirilmiş planlama ilə həyata keçirilən layihələr müəyyən hallarda sosial adaptasiya problemləri yarada bilər.

Postmünaqişə dövründə şəhərlərin yenidən qurulması artıq təkcə infrastruktur məsələsi hesab edilmir. Müasir yanaşmada əsas məqsəd sosial və iqtisadi həyatın paralel şəkildə bərpasıdır. Dünya Bankı və UN-Habitat ekspertləri qeyd edirlər ki, yaşayış məntəqələrinin dirçəldilməsi iş yerlərinin yaradılması, sosial xidmətlərə çıxış və iqtisadi fəaliyyətin canlandırılması ilə birlikdə aparıldıqda daha uğurlu nəticələr verir. Bu baxımdan mənzil təminatı, nəqliyyat infrastrukturu və ictimai xidmətlər vahid inkişaf modeli çərçivəsində planlaşdırılır.

Bələdiyyələrin və yerli idarəetmə qurumlarının rolunun ön plana çəkilməsi də təsadüfi deyil. Münaqişədən sonrakı bərpa mərhələsində ən böyük yük məhz yerli idarəetmə strukturlarının üzərinə düşür. Onlar həm cari humanitar ehtiyacları qarşılamaq, həm də uzunmüddətli inkişaf strategiyası qurmaq məcburiyyətində qalırlar. OECD və BMT-nin urbanizasiya üzrə hesabatlarında qeyd olunur ki, yerli idarəetmənin güclü olduğu ölkələrdə bərpa prosesləri daha çevik və sosial baxımdan daha inklüziv həyata keçirilir.

Azərbaycan üçün bu mövzu xüsusi aktuallıq daşıyır. İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə həyata keçirilən genişmiqyaslı yenidənqurma layihələri yalnız fiziki infrastrukturun qurulmasına deyil, insanların təhlükəsiz və dayanıqlı şəkildə geri qayıdışına yönəlib. “Ağıllı şəhər” və “ağıllı kənd” konsepsiyalarının tətbiqi, yeni sosial və iqtisadi imkanların yaradılması postmünaqişə dövründə müasir şəhərsalma modelinin formalaşdırıldığını göstərir. Eyni zamanda məcburi köçkünlərin mərhələli şəkildə doğma yaşayış məntəqələrinə qayıdışı sosial inteqrasiyanın əsas komponentlərindən biri hesab olunur.

Beynəlxalq təcrübə göstərir ki, uğurlu bərpa yalnız yeni binaların tikilməsi ilə ölçülmür. Əsas göstərici insanların öz yaşayış məkanları ilə yenidən sosial və iqtisadi bağ qurmasıdır. Bu səbəbdən məcburi köçkünlərin qərarvermə prosesində iştirakı legitimlik, sosial etimad və dayanıqlı inkişaf baxımından mühüm faktor sayılır.

WUF13 çərçivəsində aparılan müzakirələr də göstərir ki, gələcəyin postmünaqişə şəhər modeli insan mərkəzli yanaşma üzərində qurulacaq. Müasir urbanizasiya siyasətində əsas prioritet yalnız infrastrukturun bərpası deyil, insanların öz şəhərlərinin gələcəyinin formalaşdırılmasında birbaşa iştirakını təmin etməkdir.

Nuray,
AzNews.az