Atalar sözləri həqiqəti əks etdirirmi? - ARAŞDIRMA

Atalar sözləri xalq yaddaşının ən qədim və ən geniş yayılmış ifadə formalarından biri hesab olunur. Qısa və yaddaqalan cümlələrdən ibarət olan bu ifadələr nəsillər boyu ötürülərək sosial təcrübənin və kollektiv düşüncənin nəticəsi kimi formalaşıb. Azərbaycan mədəniyyətində də atalar sözləri gündəlik ünsiyyətdə, tərbiyə prosesində və sosial davranışların izahında geniş istifadə olunur. Lakin müasir sosial elmlərdə maraqlı bir sual ortaya çıxır: atalar sözləri həqiqətən həyatı və reallığı dəqiq əks etdirirmi, yoxsa onlar sadəcə müəyyən dövrün düşüncə modelini göstərən mədəni ifadələrdir?

Araşdırmalar göstərir ki, atalar sözləri əksər hallarda uzun müddət ərzində formalaşmış kollektiv müşahidələrin nəticəsi kimi meydana çıxır. İnsanlar təkrar olunan sosial vəziyyətlərdən müəyyən nəticələr çıxarır və bu nəticələr qısa, ümumiləşdirilmiş fikirlər şəklində formalaşır. Məsələn, Azərbaycan folklorunda tez-tez rast gəlinən “Səbir acıdır, meyvəsi şirin” və ya “Əmək insanı ucaldar” kimi ifadələr sosial davranışın müsbət nəticələrini ümumiləşdirən fikirlər kimi qəbul olunur. Bu baxımdan atalar sözləri müəyyən həyat təcrübələrinin simvolik ifadəsi sayılır.

Lakin psixologiya və sosial davranış araşdırmaları göstərir ki, atalar sözləri hər zaman obyektiv həqiqəti deyil, daha çox ümumi tendensiyanı və ya sosial gözləntini əks etdirir. Maraqlı tərəf ondan ibarətdir ki, bir çox mədəniyyətlərdə eyni mövzuda bir-birinə zidd atalar sözləri mövcuddur. Azərbaycan folklorunda da belə nümunələrə rast gəlmək mümkündür. Məsələn, bir tərəfdən “Tələsən təndirə düşər” deyimi ehtiyatlı davranmağı tövsiyə edir, digər tərəfdən isə “Dəmir isti ikən döyülər” ifadəsi fürsətdən tez istifadə etməyi vurğulayır. Bu vəziyyət göstərir ki, atalar sözləri universal qayda deyil, müxtəlif situasiyalar üçün formalaşmış düşüncə modelləridir.

Folklor tədqiqatçıları hesab edir ki, atalar sözlərinin əsas funksiyası faktiki reallığı izah etməkdən daha çox sosial davranışı yönləndirməkdir. Yəni bu ifadələr insanların necə davranmalı olduğunu göstərən mədəni qaydalar kimi fəaliyyət göstərir. Azərbaycan cəmiyyətində də bir çox atalar sözləri əməksevərlik, səbir, qonaqpərvərlik və ailə dəyərləri kimi sosial normaları gücləndirməyə xidmət edir. Belə ifadələr uşaqlıqdan etibarən tərbiyə prosesinin bir hissəsinə çevrilir və insanların davranış modelinə təsir göstərir.

Digər tərəfdən, müasir sosial dəyişikliklər bəzi atalar sözlərinin aktual interpretasiyasını da dəyişir. Məsələn, ənənəvi kənd təsərrüfatı və kollektiv həyat tərzi ilə bağlı yaranmış bir çox ifadələr müasir urbanizasiya və texnologiya dövründə əvvəlki qədər tətbiq olunmaya bilər. Buna baxmayaraq, onların mədəni və tarixi dəyəri qorunur, çünki bu ifadələr keçmiş sosial münasibətlərin və düşüncə formalarının izlərini saxlayır.

Psixoloji araşdırmalar göstərir ki, insanlar qərar qəbul edərkən tez-tez sadələşdirilmiş düşüncə modellərinə müraciət edirlər. Atalar sözləri də bu baxımdan “mental qısa yollar” kimi işləyir. Yəni mürəkkəb vəziyyətlərdə insanlar uzun analiz aparmaq əvəzinə, kollektiv təcrübədən yaranmış bu ifadələrə istinad edirlər. Bu xüsusiyyət onların uzun müddət yadda qalmasının və istifadə olunmasının əsas səbəblərindən biri hesab olunur.

Nəticə etibarilə, atalar sözlərini mütləq və dəyişməz həqiqət kimi qəbul etmək doğru yanaşma sayılmır. Onlar daha çox kollektiv təcrübənin ümumiləşdirilmiş forması, mədəni yaddaşın və sosial dəyərlərin ifadəsidir. Azərbaycan mədəniyyətində atalar sözləri yalnız dilin zənginliyi deyil, həm də tarixi həyat tərzinin, düşüncə modelinin və sosial davranış qaydalarının əks olunması baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Bu ifadələr reallığın tam təsviri olmasa da, cəmiyyətin dünyanı necə dərk etdiyini göstərən mühüm mədəni mənbə kimi qiymətləndirilir.

AzNews.az