Yaşanıla biləcək planetlər düşünüləndən daha nadirdir - ŞƏRH

Kosmosda həyat axtarışı uzun müddətdir “yaşayış zonası” anlayışı üzərində qurulsa da, yeni elmi nəticələr bu meyarın təkbaşına kifayət etmədiyini göstərir. Ənənəvi yanaşmaya görə, bir planetin ulduzuna məsafəsi onun səthində maye suyun mövcudluğu üçün əsas şərt sayılır və bu da onu potensial yaşanabilir edir. Lakin son tədqiqatlar bu çərçivənin daha mürəkkəb olduğunu və real həyatı dəstəkləyən planetlərin düşündüyümüzdən daha nadir ola biləcəyini ortaya qoyur.

Vaşinqton Universitetində aparılan araşdırma göstərir ki, yalnız temperatur və suyun mövcudluğu planetin uzunmüddətli yaşanabilirliyi üçün yetərli deyil. Əsas amillərdən biri suyun miqdarı və onun planetin iqlim sistemini necə tənzimləməsidir. Tədqiqata əsasən, Yer ölçüsündə bir planetin sabit karbon dövranını qoruya bilməsi üçün müəyyən kritik su kütləsinə ehtiyac var. Bu həddin Yer okeanlarının təxminən 20-50 faizi səviyyəsində olduğu qeyd olunur.

Bu nəticə ekzoplanetlərin qiymətləndirilməsində mühüm dəyişiklik yaradır. İndiyə qədər kəşf edilmiş minlərlə ekzoplanetin bir hissəsi yaşayış zonasında yerləşsə də, onların böyük qismi əslində “quru və ya yarı-quraq” planetlər ola bilər. Belə planetlərdə suyun azlığı iqlim sisteminin sabitliyini pozur və uzunmüddətli yaşanabilirliyi mümkün etmir. Yəni bir planetin ulduza uyğun məsafədə yerləşməsi onun avtomatik olaraq həyat üçün əlverişli olması demək deyil.

Araşdırmanın əsas izah etdiyi mexanizmlərdən biri karbon dövranıdır. Yer üzündə bu sistem atmosferdəki karbon qazını yağış, süxur reaksiyaları və okeanlar vasitəsilə balanslaşdırır. Bu proses planetin temperaturunu uzun müddət stabil saxlayan təbii tənzimləyici rolunu oynayır. Lakin bu dövrün işləməsi üçün kifayət qədər suyun olması vacibdir. Əks halda, karbon qazı atmosferdə yığılaraq istixana effektini gücləndirir və temperaturun nəzarətdən çıxmasına səbəb olur.

Simulyasiyalar göstərir ki, az suya malik planetlər ilkin mərhələdə yaşayış üçün uyğun görünə bilər, lakin zaman keçdikcə iqlim sistemi destabilizasiya olur. Su buxarlanması, yağıntının azalması və səth proseslərinin zəifləməsi nəticəsində planet tədricən quraq və ekstremal istilik şəraitinə keçir. Bu isə geri dönüşü olmayan ekoloji transformasiya yaradır.

Bu baxımdan Venera mühüm müqayisə nümunəsi kimi çıxış edir. Yer ölçüsünə yaxın olmasına baxmayaraq, bu planetin hazırda həddindən artıq yüksək temperaturu və sıx karbon qazı atmosferi mövcuddur. Elmi fərziyyələrə görə, Venera keçmişdə müəyyən miqdarda suya sahib olub, lakin bu resurs kifayət etmədiyi üçün karbon dövranı pozulub və nəticədə istixana effekti tam nəzarətdən çıxıb.

Yeni tədqiqatların əsas mesajı ondan ibarətdir ki, yaşanabilirlik anlayışı statik deyil, dinamik bir prosesdir. Yəni bir planetin həyat üçün uyğunluğu yalnız onun yerləşdiyi orbitlə deyil, həm də geoloji və atmosfer proseslərinin zamanla necə inkişaf etməsi ilə müəyyən olunur. Bu yanaşma ekzoplanetlərin seçilməsi və prioritetləşdirilməsi metodologiyasını dəyişdirə bilər.

Nəticə etibarilə, kosmosda həyat axtarışı daha mürəkkəb filtrasiya sisteminə ehtiyac duyur. Suyun mövcudluğu artıq kifayət etmir, onun miqdarı və planetin iqlim sabitliyinə təsiri əsas meyarlardan birinə çevrilir. Bu isə göstərir ki, Yer tipli planetlər düşündüyümüzdən daha nadir ola bilər və həyat üçün uyğun şərait kosmosda daha məhdud zonalarda formalaşa bilər.

AzNews.az