Aqrar sığorta mexanizmlərinin genişlənməsi və kənd təsərrüfatında yeni risklər - ŞƏRH

Ötən il Azərbaycanda aqrar sığorta ödənişlərinin həm məbləğ, həm də əhatə dairəsi üzrə əhəmiyyətli dərəcədə artması kənd təsərrüfatında risklərin idarə olunması baxımından yeni mərhələnin formalaşdığını göstərir. Buğda və arpa sahələri üzrə 5 milyon manatdan artıq, pambıq üzrə isə təxminən 1 milyon manata yaxın sığorta ödənişinin həyata keçirilməsi iqlim, təbii hadisələr və istehsal risklərinin fermer gəlirlərinə təsirinin real maliyyə mexanizmləri ilə kompensasiya olunduğunu ortaya qoyur. Ümumilikdə 2025-ci ildə 9,2 milyon manatlıq sığorta ödənişi əvvəlki illərlə müqayisədə kəskin artım dinamikasını əks etdirir və aqrar sığortanın praktiki alət kimi rolunun gücləndiyini göstərir.

Qlobal təcrübədə aqrar sığorta mexanizmləri kənd təsərrüfatı siyasətinin əsas dayaqlarından biri hesab olunur. Dünya Bankının və FAO-nun məlumatlarına əsasən, inkişaf etmiş aqrar sistemlərdə sığorta mexanizmləri yalnız zərərin kompensasiyası deyil, eyni zamanda fermerlərin maliyyə sabitliyinin qorunması, kreditlərə çıxış imkanlarının genişlənməsi və istehsal qərarlarının daha rasional verilməsi üçün istifadə edilir. ABŞ, Kanada və Avropa İttifaqı ölkələrində dövlət dəstəyi ilə həyata keçirilən aqrar sığorta modelləri fermer gəlirlərində dalğalanmanı azaldır və iqlim risklərinin artdığı bir dövrdə kənd təsərrüfatının davamlılığını təmin edən əsas institusional mexanizm kimi çıxış edir.

Azərbaycanda müşahidə olunan artım tendensiyası da oxşar qlobal proseslərin yerli mühitə uyğunlaşdırıldığını göstərir. İqlim dəyişiklikləri fonunda son illər quraqlıq, dolu, sel və kəskin temperatur dəyişmələri kimi hadisələrin intensivliyi yüksəlib. Bu isə xüsusilə taxıl və pambıq kimi strateji bitkilər üzrə məhsuldarlıq risklərini artırır. Aqrar Sığorta Fondu tərəfindən həyata keçirilən ödənişlərin böyük hissəsinin məhz bu sahələrin payına düşməsi risk strukturunun real istehsal xəritəsi ilə üst-üstə düşdüyünü göstərir. Eyni zamanda şaftalı, alma, üzüm və digər çoxillik bitkilər üzrə ödənişlərin artması bağçılıq sektorunda da sığortaya tələbatın yüksəldiyini təsdiqləyir.

Statistik dinamika göstərir ki, sığorta ödənişlərinin artması yalnız zərərin çoxalması ilə izah edilmir. Bu artım eyni zamanda sığortalanan sahələrin və bitki növlərinin genişlənməsi, fermerlərin sığorta mexanizmlərinə etimadının artması və dövlət dəstəyinin effektivliyinin yüksəlməsi ilə bağlıdır. 2025-ci ildə 41 bitki növündən 26-sı üzrə ödənişin həyata keçirilməsi aqrar sığortanın artıq dar çərçivəli mexanizm olmadığını, kənd təsərrüfatının müxtəlif sahələrini əhatə edən sistemə çevrildiyini göstərir. Dövlət tərəfindən sığorta haqqının 50 faizinin ödənilməsi isə xüsusilə kiçik və orta fermer təsərrüfatları üçün maliyyə yükünü azaldaraq sığortaya çıxışı asanlaşdırır.

Qlobal səviyyədə aparılan araşdırmalar göstərir ki, aqrar sığortanın geniş tətbiqi kənd təsərrüfatında investisiya davranışına da müsbət təsir edir. Fermerlər risklərin qismən sığorta ilə örtüldüyünü bildikdə daha məhsuldar texnologiyalara, keyfiyyətli toxum və gübrələrə yatırım etməyə meylli olurlar. Bu yanaşma uzunmüddətli perspektivdə məhsuldarlığın artmasına və ərzaq təhlükəsizliyinin möhkəmlənməsinə xidmət edir. Azərbaycanda sığorta ödənişlərinin artması da bu istiqamətdə struktur dəyişikliklərin mümkünlüyünə işarə edir.

Bununla yanaşı, mövcud dinamika aqrar sığorta mexanizmlərinin gələcəkdə daha dəqiq risk modelləri, rəqəmsal qiymətləndirmə alətləri və iqlim məlumatlarına əsaslanan proqnoz sistemləri ilə tamamlanmasını aktuallaşdırır. Beynəlxalq təcrübədə peyk müşahidələri, meteoroloji məlumat bazaları və indeks əsaslı sığorta məhsulları risklərin daha obyektiv qiymətləndirilməsinə imkan verir. Azərbaycanda sığorta ödənişlərinin həcminin artması bu cür müasir yanaşmaların tətbiqi üçün institusional və iqtisadi əsasların formalaşdığını göstərir.

Ümumilikdə mövcud göstəricilər aqrar sığortanın artıq formal mexanizm deyil, kənd təsərrüfatında risklərin idarə olunmasının real və işlək alətinə çevrildiyini sübut edir. Dövlət dəstəyi, fermerlərin artan marağı və ödənişlərin praktiki təsiri birgə şəkildə aqrar sektorun daha dayanıqlı və proqnozlaşdırıla bilən inkişaf modelinə keçidini şərtləndirir. Bu proses qlobal trendlərlə uzlaşaraq Azərbaycanın kənd təsərrüfatının iqtisadi təhlükəsizliyinə və uzunmüddətli davamlılığına mühüm töhfə verir.

Aznews.az