2025-ci il dünya siyasətində hansı dəyişikliklərlə yadda qaldı? - Mövsüm Novruzoğlu yazır

Yeni ilin üzərindən cəmi bir neçə gün keçsə də, artıq geridə qoyduğumuz 2025-ci il beynəlxalq siyasət baxımından ayrıca bir mərhələ kimi qiymətləndirilə bilər. Bu il nə klassik sabitlik ili oldu, nə də köhnə nizamın tam çökməsi ilə yadda qaldı. Əksinə, 2025-ci il dünya siyasətində keçid dövrünün dərinləşdiyi, güc balansının yenidən formalaşdığı və regional aktorların rolunun artdığı bir il kimi tarixə düşdü.

Qərb dünyası: daxili parçalanma və strateji yorğunluq

2025-ci ildə ABŞ və Avropa İttifaqı üçün əsas çağırışlar xarici siyasətdən çox daxili problemlərlə bağlı oldu. ABŞ-da prezident seçkilərindən sonrakı siyasi qütbləşmə davam etdi, Konqres daxilində qərarvermə mexanizmləri daha da çətinləşdi. Bu vəziyyət Vaşinqtonun bəzi beynəlxalq proseslərdə əvvəlki qədər operativ və qətiyyətli mövqe nümayiş etdirməsinə mane oldu.

Avropa İttifaqında isə iqtisadi durğunluq, miqrasiya böhranı və təhlükəsizlik məsələləri üzv ölkələr arasında fikir ayrılıqlarını dərinləşdirdi. Xüsusilə müdafiə xərclərinin artırılması, Ukraynaya hərbi dəstəyin davam etdirilməsi və enerji təhlükəsizliyi mövzuları Aİ daxilində ciddi müzakirələrə səbəb oldu. Avropa artıq vahid siyasi iradədən çox, milli maraqların ön plana çıxdığı bir ittifaq görüntüsü yaratmağa başladı.

Rusiya–Ukrayna müharibəsi

2025-ci il Rusiya–Ukrayna müharibəsinin dördüncü ili kimi yadda qaldı. İl ərzində tərəflər arasında genişmiqyaslı hərbi əməliyyatlar azalsa da, münaqişə tamamilə dondurulmadı.

Rusiya Ukraynanın enerji infrastrukturu və logistika xətlərinə qarşı raket və pilotsuz uçuş aparatları ilə hücumlarını davam etdirdi. Bu hücumlar xüsusilə qış aylarında Ukraynanın enerji təminatına ciddi zərbə vurdu. Ukrayna isə əsasən müdafiə mövqeyini qorumağa və seçilmiş istiqamətlərdə məhdud əks-hücum əməliyyatları aparmağa üstünlük verdi.

Müharibə fonunda NATO ölkələri 2025-ci ilin iyununda Haaqada keçirilən sammitdə müdafiə xərclərinin artırılması və Şərq cinahının gücləndirilməsi barədə razılığa gəldilər. Bu qərarlar göstərdi ki, müharibə artıq təkcə iki ölkə arasında deyil, Avropanın ümumi təhlükəsizlik arxitekturasına təsir edən faktor kimi qəbul olunur.

Çin: səssiz, planlı və uzunmüddətli strategiya

2025-ci ildə Çin açıq qarşıdurmadan daha çox sistemli və uzunmüddətli strategiya ilə diqqət çəkdi. Pekin Asiya-Sakit okean regionunda iqtisadi və diplomatik mövqelərini gücləndirdi, Mərkəzi Asiya, Afrika və Latın Amerikası ölkələri ilə əməkdaşlığı genişləndirdi.

Çinin bu yanaşması göstərdi ki, XXI əsrin geosiyasi mübarizəsində güc təkcə hərbi potensialla deyil, iqtisadi asılılıqlar, texnologiya və alternativ inkişaf modelləri ilə ölçülür. Çin 2025-ci ildə məhz bu alətlərdən effektiv şəkildə istifadə etdi.

Yaxın Şərq və digər regional böhranlar

2025-ci ildə Yaxın Şərqdə gərginlik azalmadı, sadəcə daha sistemli və "normallaşmış" xarakter aldı. İsrail–Fələstin münaqişəsində bir neçə dəfə müvəqqəti atəşkəs əldə olunsa da, davamlı siyasi həll mümkün olmadı. Böyük güclərin selektiv müdaxiləsi regiondakı qeyri-sabitliyi daha da mürəkkəbləşdirdi.

Eyni zamanda Sudan, Yəmən və digər münaqişə ocaqlarında humanitar böhranlar dərinləşdi. Bu proseslər beynəlxalq təşkilatların mövcud mexanizmlərinin effektivliyini yenidən sual altına aldı.

Qlobal Cənub: passiv obyektdən aktiv subyektə

2025-ci ilin mühüm siyasi trendlərindən biri Qlobal Cənub ölkələrinin daha koordinasiyalı və prinsipial mövqe nümayiş etdirməsi oldu. Afrika, Asiya və Latın Amerikasında yerləşən dövlətlər artıq yalnız böyük güclərin təsir dairəsində olan aktorlar kimi deyil, öz maraqlarını müdafiə edən siyasi subyektlər kimi çıxış etməyə başladılar.

Bu kontekstdə regional təşkilatların və alternativ platformaların rolu artdı, çoxqütblü dünyanın konturları daha aydın görünməyə başladı.

Prezident İlham Əliyevin xarici siyasət xətti

2025-ci il Azərbaycan üçün xüsusilə xarici siyasət baxımından mühüm mərhələ oldu. Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə yürüdülən balanslı, praqmatik və milli maraqlara əsaslanan xarici siyasət xətti ölkənin beynəlxalq mövqelərini daha da möhkəmləndirdi.

İlin ən diqqətçəkən hadisələrindən biri ABŞ-da Azərbaycan və Ermənistan arasında sülh sazişi layihəsinin mətninin paraflanması oldu. Bu addım Cənubi Qafqazda uzunmüddətli sabitliyin təmin olunması istiqamətində mühüm diplomatik mərhələ kimi qiymətləndirilir. Prezident İlham Əliyevin bu prosesdə prinsipial mövqeyi Azərbaycanın beynəlxalq hüquqa və ədalətə əsaslanan yanaşmasını bir daha nümayiş etdirdi.

Azərbaycan 2025-ci ildə həm regional, həm də qlobal səviyyədə etibarlı tərəfdaş imicini qoruyub saxladı. Enerji təhlükəsizliyi, nəqliyyat dəhlizləri, xüsusilə Orta Dəhliz layihəsi çərçivəsində Bakı Avrasiya məkanında strateji körpü rolunu gücləndirdi.

Dəyişən dünya, formalaşan yeni reallıqlar

2025-ci il göstərdi ki, dünya siyasəti artıq əvvəlki sabit çərçivələrə sığmır. Beynəlxalq sistem daha çevik, daha qeyri-müəyyən və daha rəqabətli mərhələyə qədəm qoyub.

Bu mürəkkəb mənzərədə uğur qazanan dövlətlər milli maraqlarını dəqiq müəyyənləşdirən, praqmatik diplomatiya aparan və uzunmüddətli strateji baxışa sahib olan ölkələrdir. Azərbaycan məhz bu modelin uğurlu nümunələrindən biri kimi 2025-ci ili arxada qoydu.

Mövsüm Novruzoğlu,

AzNews.az