Xurma ixracında artım və bazar konsentrasiyası - ŞƏRH

Ötən ilin ilk on ayında Azərbaycanın xurma ixracının həm həcm, həm də dəyər ifadəsində əhəmiyyətli artım göstərməsi aqrar ixracın dinamikası baxımından diqqətəlayiq göstəricidir. Dövlət Statistika Komitəsinin məlumatlarına əsasən, bu dövrdə 66,9 milyon ABŞ dolları dəyərində 91,9 min tona yaxın xurma xarici bazarlara çıxarılıb ki, bu da əvvəlki ilin eyni dövrü ilə müqayisədə dəyər üzrə 26 faiz, kəmiyyət üzrə isə 23 faiz artım deməkdir. Rəqəmlər Azərbaycanın xurma istehsalında mövqeyinin möhkəmləndiyini göstərsə də, ixrac strukturunun detallı təhlili daha mürəkkəb mənzərə ortaya qoyur.

Azərbaycan hazırda dünyanın əsas xurma istehsalçı və ixracatçı ölkələrindən biri kimi tanınır. FAO-nun məlumatlarına görə, Azərbaycan xurma istehsalına görə ilk beşlikdə yer alır və son illərdə məhsuldarlığın artması, intensiv bağçılığın genişlənməsi bu mövqeni daha da gücləndirib. 2024-cü ildə ümumilikdə 154,3 min ton xurmanın ixrac edilməsi bu potensialın faktiki bazar nəticəsinə çevrildiyini göstərir. Lakin ixracın 85,8 faizinin Rusiya bazarının payına düşməsi bazar konsentrasiyası baxımından ciddi asılılıq yaradır.

Cari dövrdə Rusiyaya ixracın 48,5 milyon ABŞ dolları və 69,3 min ton təşkil etməsi bu bazarın hələ də əsas alıcı olduğunu təsdiqləyir. Bununla yanaşı, artım tempinin nisbətən məhdud olması diqqət çəkir. Bu fonda Ukrayna, Türkiyə və Belarus kimi bazarlarda müşahidə edilən sürətli yüksəliş ixracın coğrafi şaxələndirilməsi baxımından mühüm siqnal kimi qiymətləndirilə bilər. Xüsusilə Türkiyəyə ixracın dəyər ifadəsində doqquz dəfədən çox artması, həm regional logistikanın, həm də bazar tələbinin dəyişdiyini göstərir.

Qlobal meyvə-tərəvəz ticarətində xurma nisbətən spesifik məhsul hesab olunur. Əsas istehlak bazarları Şərqi Avropa, Rusiya, Yaxın Şərq və qismən Avropa İttifaqı ölkələridir. Lakin Aİ bazarında fitosanitar tələblərin sərtliyi və keyfiyyət standartlarının yüksək olması ixracın strukturunu məhdudlaşdırır. Latviyaya tədarükün bir ildən çox fasilədən sonra bərpa edilməsi, həcm baxımından kiçik olsa da, bu istiqamətdə potensialın mövcudluğunu göstərir. Bu cür bazarlar daha yüksək əlavə dəyərli ixrac imkanları yarada bilər.

İxrac göstəricilərindəki artımın əsas səbəblərindən biri istehsal həcminin yüksəlməsi ilə yanaşı, regional bazarlarda təchizat boşluqlarının yaranmasıdır. Son illər iqlim dəyişiklikləri və logistika xərclərinin artması bəzi ölkələrdə yerli istehsalı zəiflədib və bu, Azərbaycan xurmasına əlavə üstünlük yaradıb. Digər tərəfdən, məhsulun əsasən xammal formasında ixrac edilməsi qiymət dalğalanmalarına həssaslığı artırır və gəlirlərin sabitliyini risk altına alır.

İqtisadi baxımdan xurma ixracı kənd təsərrüfatında gəlirliliyin artmasına və regionlarda məşğulluğun qorunmasına müsbət təsir göstərir. Bununla belə, struktur risklər də mövcuddur. Bir bazarın dominant mövqedə qalması, geosiyasi və ticarət risklərinə qarşı həssaslığı yüksəldir. Qlobal təcrübə göstərir ki, aqrar ixracda uzunmüddətli dayanıqlıq yalnız bazarların və məhsul formalarının şaxələndirilməsi ilə mümkündür.

Aznews.az