- İşin içi
- 15:15
- 963
Özbəkistanın Zəngəzur dəhlizi planı - ŞƏRH
Özbəkistanın Orta Dəhlizin inkişafına, o cümlədən Zəngəzur dəhlizinin Azərbaycan ərazisindən keçən hissəsinə investisiya yatırmaq niyyəti Mərkəzi Asiya ilə Cənubi Qafqaz arasındakı iqtisadi əlaqələrin yeni mərhələyə keçdiyini göstərir. Özbəkistanın investisiya, sənaye və ticarət naziri Laziz Kudratovun II Azərbaycan Beynəlxalq İnvestisiya Forumunda açıqladığı mövqeyə görə, Daşkənd nəqliyyat marşrutlarını şaxələndirməklə yanaşı, Xəzər üzərindən daşımaların gücləndirilməsində və yeni logistika imkanlarının yaradılmasında maraqlıdır. Bu yanaşmanın arxasında yalnız tranzit marağı deyil, Mərkəzi Asiya məhsullarının dünya bazarlarına çıxışını daha çevik və dayanıqlı etmək məqsədi dayanır.
Orta Dəhlizin iqtisadi əhəmiyyəti son illərdə nəzərəçarpacaq dərəcədə artıb. Dünya Bankının hesablamalarına görə, lazımi investisiyalar və səmərəlilik tədbirləri həyata keçirildiyi halda 2030-cu ilədək dəhliz üzrə ticarət axınlarını üç dəfə artırmaq və daşınma müddətini təxminən yarıya endirmək mümkündür. Bankın modelləşdirməsi Azərbaycan, Gürcüstan və Qazaxıstan arasında ticarətin 37 faiz, həmin ölkələrlə Avropa İttifaqı arasındakı ticarətin isə 28 faiz arta biləcəyini göstərir. Bu rəqəmlər dəhlizin sadəcə alternativ nəqliyyat marşrutu deyil, regiondaxili iqtisadi inteqrasiyanın infrastrukturu kimi əhəmiyyətini ortaya qoyur.
Özbəkistanın marağını izah edən əsas amillərdən biri ölkənin coğrafi xüsusiyyətləridir. Mərkəzi Asiyanın ən böyük iqtisadiyyatlarından biri olan Özbəkistan üçün dünya bazarlarına çıxışda bir neçə nəqliyyat istiqamətinin mövcudluğu təchizat zəncirlərinin dayanıqlığını artırır. Azərbaycan marşrutunun genişləndirilməsi isə Özbəkistanın Xəzər üzərindən Qafqaza, oradan Türkiyə və Avropa bazarlarına çıxış imkanlarını artırır. Bu baxımdan Bakı-Tbilisi-Qars dəmir yolu, Bakı Limanı və Xəzər üzərindən bərə daşımaları bir-birini tamamlayan vahid logistika sisteminin hissələri kimi çıxış edir.
Zəngəzur dəhlizi bu sistemə əlavə bağlantı imkanı gətirə bilər. Marşrutun tam şəkildə formalaşması Mərkəzi Asiyadan Azərbaycan ərazisinə daxil olan yüklərin daha sonra Naxçıvan istiqamətində və Türkiyə bazarına çıxış imkanlarını genişləndirə bilər. Burada əsas iqtisadi üstünlük yalnız məsafənin dəyişməsi deyil, marşrutların diversifikasiyasıdır. Asiya ilə Avropa arasında ticarət zəncirlərində alternativ bağlantıların artması şirkətlərə logistika risklərini bölüşdürmək və təchizat planlamasını daha çevik qurmaq imkanı verir. Asiya İnkişaf Bankı da Mərkəzi Asiya və Cənubi Qafqaz üzrə nəqliyyat əlaqələrinin inkişafında əsas məsələlərdən birinin marşrutların şaxələndirilməsi və sərhədlərarası ticarətin asanlaşdırılması olduğunu qeyd edir.
Azərbaycan üçün bu prosesin əhəmiyyəti tranzit gəlirlərinin artmasından daha genişdir. Yük axınının böyüməsi liman, dəmir yolu, logistika terminalları, anbar, sığorta, gömrük, ekspeditor və digər xidmət sahələrinə tələbi artırır. Beləliklə, tranzit dəhlizi iqtisadiyyatın müxtəlif sektorlarında əlavə biznes imkanları yaradır. Asiya İnkişaf Bankının Azərbaycan üzrə 2025–2029-cu illər strategiyasında da ölkənin regional bağlantı mərkəzi kimi mövqeyinin gücləndirilməsi, multimodal nəqliyyatın inkişafı və dəmir yolu sisteminin modernləşdirilməsi əsas istiqamətlər sırasında yer alır. Bank 2025-ci ildə Azərbaycan Dəmir Yollarının modernləşdirilməsi üçün 47 milyon ABŞ dolları həcmində kredit də ayırıb.
Özbəkistanın Azərbaycan üzərindən yükdaşımalarını son iki-üç ildə artırması da bu prosesin kommersiya əsasının formalaşdığını göstərir. Özbəkistan tərəfinin təqdim etdiyi məlumatlara əsasən, Azərbaycan ərazisindən daşınan yüklərin həcmi iki dəfə artıb və cari ildə təxminən 30 faiz artım dinamikası müşahidə olunur. Xəzər üzrə bərə imkanlarının genişləndirilməsi ilə bağlı planlar isə göstərir ki, artan tələbin qarşılanması üçün təkcə mövcud infrastrukturun istifadəsi deyil, yeni daşıma güclərinin yaradılması da gündəmdədir.
Lakin Orta Dəhlizin rəqabət qabiliyyətinin yüksəlməsi yalnız yeni yol və dəmir yolu xətlərinin tikintisindən asılı deyil. Dünya Bankı və Asiya İnkişaf Bankının araşdırmalarında logistikanın rəqəmsallaşdırılması, gömrük prosedurlarının sadələşdirilməsi, sərhəd keçidlərinin sürətləndirilməsi və ölkələr arasında koordinasiyanın gücləndirilməsi əsas şərtlər kimi göstərilir. Asiya İnkişaf Bankının 2026-cı ildə yayımladığı CAREC Transport Strategy 2030 üzrə aralıq qiymətləndirməsində də multimodal daşımaların, rəqəmsal və yaşıl nəqliyyatın, sərhədlərarası səmərəliliyin və institusional koordinasiyanın gücləndirilməsi prioritet istiqamətlər kimi qeyd olunur.
Məsələnin digər mühüm tərəfi nəqliyyat dəhlizinin iqtisadi dəhlizə çevrilməsidir. Özbəkistanın Azərbaycanla yalnız yükdaşımaları deyil, sənaye tərəfdaşlığı və birgə investisiyalar barədə danışması bu baxımdan əhəmiyyətlidir. Tekstil, avtomobil sənayesi, dağ-mədən, energetika və digər sahələr üzrə qarşılıqlı investisiyaların artması nəqliyyat bağlantısının real iqtisadi fəaliyyətlə tamamlanmasına imkan yaradır. Dəhliz üzərindən daha çox yük keçməsi ilə yanaşı, həmin yüklərin istehsal olunduğu və emal edildiyi məkanlar arasında yeni sənaye əlaqələrinin qurulması regional ticarətin strukturunu da dəyişə bilər.
Enerji əməkdaşlığı isə bu prosesə əlavə ölçü verir. Özbəkistan və Mərkəzi Asiyanın günəş və külək enerjisi potensialı böyük həcmli bərpaolunan enerji layihələri üçün imkan yaradır. Azərbaycanla bu istiqamətdə əməkdaşlığın genişlənməsi elektrik enerjisi istehsalı ilə yanaşı, enerji infrastrukturunun inteqrasiyası və gələcəkdə yaşıl enerji ticarəti baxımından da əhəmiyyət daşıya bilər. Beləliklə, nəqliyyat, sənaye və enerji layihələrinin paralel inkişafı Mərkəzi Asiya ilə Azərbaycan arasında əlaqələri yalnız tranzit münasibətlərindən daha geniş iqtisadi tərəfdaşlıq formatına keçirə bilər.
Bu mənzərədə Özbəkistanın Orta Dəhlizə və Zəngəzur istiqamətinə investisiya marağı Azərbaycanın regional iqtisadi rolunun genişlənməsi baxımından mühüm göstəricidir. Əsas məsələ artan yük potensialını daha yüksək logistika səmərəliliyinə, tranzit xidmətlərinə və real sektorda yeni investisiyalara çevirməkdir. Bunun üçün infrastrukturun genişləndirilməsi ilə yanaşı, Xəzər keçidində güclərin artırılması, dəmir yolu və liman imkanlarının koordinasiyası, rəqəmsal gömrük mexanizmlərinin inkişafı və region ölkələri arasında vahid logistika yanaşmasının gücləndirilməsi ön plana çıxır. Dünya Bankının qiymətləndirməsi də Orta Dəhlizin potensialının reallaşdırılmasının məhz bu investisiya və səmərəlilik tədbirlərinin birlikdə həyata keçirilməsindən asılı olduğunu göstərir.
Nuray,
AzNews.az
.jpg)
