- İşin içi
- 22:00
- 561
Filizçay yatağı Azərbaycana 30 milyard manata yaxın dəyər yarada bilər - ŞƏRH
Azərbaycanda Filizçay polimetal yatağının sənaye istismarına hazırlanması dağ-mədən sektorunda yeni mərhələnin əsas layihələrindən birinə çevrilir. İlk istehsalın 2031-2032-ci illərdə başlanması nəzərdə tutulan layihəyə təxminən 1 milyard manat investisiya qoyulması, 34 illik istismar dövründə isə 363 min ton mis, 2,7 milyon ton sink və 1 milyon ton qurğuşun resursunun hasilata cəlb edilməsi planlaşdırılır. Layihənin iqtisadi dəyərinin 29,7 milyard manat qiymətləndirilməsi Filizçayın təkcə hasilat deyil, uzunmüddətli sənaye və ixrac layihəsi kimi əhəmiyyətini göstərir.
Filizçayın iqtisadi potensialını fərqləndirən əsas məqam yataqda bir neçə mühüm metalın eyni vaxtda hasil edilə bilməsidir. Mis, sink və qurğuşun qlobal sənayedə geniş istifadə olunan metallar sırasındadır və onların tələbi tikinti, maşınqayırma, elektrik avadanlıqları, enerji infrastrukturu və digər istehsal sahələri ilə sıx bağlıdır. Bu baxımdan yatağın işlənməsi Azərbaycana yalnız xammal satışı deyil, gələcəkdə həmin xammalın emalı ətrafında yeni sənaye zəncirləri yaratmaq üçün də imkan verə bilər.
Xüsusilə misin qlobal əhəmiyyəti son illərdə artır. Beynəlxalq Enerji Agentliyinin məlumatına görə, mövcud siyasətlərin davam etdiyi ssenaridə dünya üzrə misə ümumi tələbin 2024-cü ildəki 26,7 milyon tondan 2030-cu ildə 31,3 milyon tona yüksəlməsi gözlənilir. Eyni zamanda agentlik 2035-ci ildə elan edilmiş layihələr nəzərə alınmaqla mis mədənlərində mümkün təklif çatışmazlığının 30 faizə çata biləcəyini bildirir. Bunun əsas səbəbləri arasında filiz keyfiyyətinin aşağı düşməsi, yeni layihələrin yüksək kapital tələbi və yeni yataqların kəşfinin yavaşlaması göstərilir.
Bu tendensiya Filizçay layihəsinin uzunmüddətli perspektivini xüsusilə əhəmiyyətli edir. Çünki mədən layihələrinin hazırlanması və istismara verilməsi qısa müddətdə başa gələn proses deyil. Bu gün investisiya qərarı verilən layihənin hasilata başlaması üçün illər tələb olunur. Buna görə 2031-2032-ci illərdə istehsala başlanması hədəfi qlobal mineral bazarında qarşıdakı onilliyin tələbat dinamikası ilə üst-üstə düşür. Bununla belə, gələcək metal qiymətlərini indidən dəqiq müəyyənləşdirmək mümkün olmadığından layihənin iqtisadi səmərəliliyi yalnız qiymət artımı gözləntisinə bağlanmamalıdır.
Filizçayın 34 illik istismar müddəti də burada mühüm üstünlük yaradır. Belə uzunmüddətli mədən layihəsi hasilatın yalnız cari qiymət şərtlərinə deyil, müxtəlif bazar dövrlərinə uyğun idarə olunmasını tələb edir. Metal qiymətlərindəki dəyişkənlik, enerji və logistika xərcləri, emal texnologiyalarının inkişafı və qlobal tələb layihənin gəlirliliyinə təsir göstərə biləcək əsas amillər sırasında olacaq. Bu səbəbdən yatağın iqtisadi dəyərinin zamanla dəyişməsi təbii prosesdir.
Layihənin ilkin mərhələdə tam şəkildə “AzerGold”un nəzarətində həyata keçirilməsi, sonrakı mərhələlərdə isə ehtiyac yarandığı halda xarici investorların müəyyən pay əsasında cəlb edilməsinin nəzərdən keçirilməsi kapital strukturunun mərhələli qurulmasına imkan verir. Bu yanaşma layihənin ilkin inkişaf mərhələsində idarəetmənin vahid koordinasiyasını qorumaqla yanaşı, istehsal və iqtisadi göstəricilər daha aydınlaşdıqdan sonra əlavə maliyyə imkanlarının cəlb edilməsinə şərait yarada bilər.
Burada əsas məsələ xarici investisiyanın yalnız maliyyə mənbəyi kimi deyil, texnologiya, təcrübə, emal imkanları və beynəlxalq satış kanalları baxımından da dəyərləndirilməsidir. Dünyada kritik mineral təchizatının coğrafi baxımdan yüksək konsentrasiyada qalması yeni layihələrin əhəmiyyətini artırır. IEA-nın məlumatına görə, əsas enerji keçidi minerallarında hasilatın ilk üç ölkə üzrə konsentrasiyası son illərdə yüksəlib və təchizat zəncirlərində geosiyasi və logistika riskləri qalmaqdadır.
Filizçay layihəsinin iqtisadi təsiri yatağın öz sərhədləri ilə də məhdudlaşmayacaq. Mədən fəaliyyəti üçün nəqliyyat, enerji, su, texniki xidmət, avadanlıq, laboratoriya, təhlükəsizlik, logistika və digər xidmətlər tələb olunur. Buna görə hasilatın genişlənməsi yerli podratçıların və təchizatçıların fəaliyyətinin artmasına, yeni ixtisaslara tələbin yaranmasına və regionda xidmət sektorunun inkişafına şərait yarada bilər. Əgər bu proses yerli müəssisələrin layihənin təchizat zəncirinə daha geniş qoşulması ilə müşayiət olunarsa, yatağın iqtisadi təsiri hasil edilən metalın dəyərindən daha geniş miqyasda formalaşa bilər.
Digər mühüm məsələ xammalın hansı mərhələyə qədər emal ediləcəyidir. Filizçayın yalnız filiz hasil edən layihə kimi qalması ilə mis, sink və qurğuşunun daha yüksək əlavə dəyər yaradan mərhələlərə qədər emal edilməsi arasında iqtisadi nəticələr baxımından ciddi fərq var. Dünya bazarında mineral xammalın emalı və təkrar emalı imkanlarının artırılması getdikcə daha çox əhəmiyyət qazanır. Bu baxımdan layihənin gələcək mərhələlərində emal imkanlarının genişləndirilməsi Azərbaycanın əlvan metallurgiyada dəyər zəncirini dərinləşdirə bilər.
Eyni zamanda, belə iri və uzunmüddətli mədən layihəsində ekoloji və texniki standartların yüksək səviyyədə qorunması iqtisadi səmərəliliyin ayrılmaz hissəsidir. Müasir dağ-mədən sənayesində su və enerji istifadəsinin optimallaşdırılması, tullantıların idarə olunması, torpaqların rekultivasiyası və istehsal təhlükəsizliyi yalnız ekoloji öhdəlik deyil, həm də layihənin uzunmüddətli dayanıqlılığına təsir edən amillərdir. Xüsusilə beynəlxalq maliyyə mənbələrindən istifadə imkanları genişləndikcə bu standartların əhəmiyyəti daha da artır.
Nəticə etibarilə, Filizçay layihəsinin əhəmiyyəti 29,7 milyard manatlıq iqtisadi dəyər göstəricisi ilə məhdudlaşmır. Layihə Azərbaycanın mis, sink və qurğuşun kimi sənaye metallarının istehsalında mövqeyini gücləndirmək, yeni ixrac istiqamətləri yaratmaq və dağ-mədən sənayesinin ətrafında daha geniş yerli təchizat zənciri formalaşdırmaq üçün platforma rolunu oynaya bilər. Qlobal bazarda misə və digər sənaye metallarına tələbin artması fonunda Filizçayın qarşıdakı onillikdə istismara hazırlanması vaxt baxımından da əhəmiyyətlidir. Layihənin əsas iqtisadi nəticəsi isə yalnız filizin yerin təkindən çıxarılması deyil, həmin resursun mümkün qədər böyük hissəsinin Azərbaycan daxilində sənaye dəyərinə çevrilməsindən asılı olacaq.
Nuray,
AzNews.az
