- İşin içi
- 13:18
- 1 159
Azərbaycanın yemiş ixracında geriləmə - ŞƏRH
Azərbaycanın yemiş ixracında bu ilin yanvar-iyul aylarında nəzərəçarpan azalma qeydə alınıb. Hesabat dövründə ölkədən 216 ton yemiş 173,4 min ABŞ dollarına ixrac edilib ki, bu da illik müqayisədə həm həcmdə, həm də dəyərdə təxminən 40 faizlik geriləmə deməkdir. Əsas satış bazarı yenə də Rusiya olub, Belarusa isə bir il 11 aylıq fasilədən sonra tədarükün bərpa edilməsi diqqət çəkib. Eyni zamanda, yemiş idxalında azalma daha məhdud olub və xarici tədarükün strukturunda Özbəkistan və Türkiyənin payı artıb.
İlk baxışda bu rəqəmlər Azərbaycanın meyvə-tərəvəz ixracındakı ümumi dinamika ilə ziddiyyət təşkil edir. Çünki 2026-cı ilin yanvar-iyul aylarında ölkənin meyvə-tərəvəz ixracı 503,1 min tona və 589,2 milyon ABŞ dollarına çatıb. Dəyər ifadəsində artım 16,3 faiz, fiziki həcmdə isə 2,5 faiz təşkil edib. Eyni dövrdə kənd təsərrüfatı məhsullarının ixracı 22,1 faiz artaraq 673,4 milyon dollara, kənd təsərrüfatı və aqrar-sənaye məhsullarının birlikdə ixracı isə 896,4 milyon dollara yüksəlib.
Bu mənzərə göstərir ki, yemiş üzrə geriləməni Azərbaycanın aqrar ixracının ümumi zəifləməsi kimi qiymətləndirmək düzgün olmazdı. Daha çox konkret məhsul üzrə istehsal, mövsümi təklif, qiymət, logistika və xarici bazarlardakı rəqabət amillərinin təsirindən söhbət gedir. Xüsusilə tez xarab olan məhsullarda ixrac həcmi təkcə daxili istehsaldan deyil, məhsulun yığım vaxtında bazara çıxarılmasından, soyuducu-logistika imkanlarından, çeşidləmə və qablaşdırma standartlarından, eləcə də əsas alıcı bazarlarda qiymətlərin formalaşmasından asılıdır.
Rusiya bazarının çəkisi burada ayrıca əhəmiyyət daşıyır. Azərbaycan 2026-cı ilin ilk yeddi ayında Rusiyaya 731,7 milyon dollar dəyərində qeyri-neft məhsulları ixrac edib və bu ölkə Azərbaycanın qeyri-neft ixracında əsas istiqamətlərdən biri olaraq qalır. Rusiya tərəfinin məlumatına görə, 2025-ci ildə Azərbaycandan bu ölkəyə meyvə-tərəvəz məhsullarının tədarükü 700,6 min tona çataraq əvvəlki illə müqayisədə 17,8 faiz artıb. Bu fonda yemiş üzrə azalmanın ümumi Rusiya istiqamətində deyil, məhz konkret məhsulda baş verməsi bazarın Azərbaycan məhsullarına marağının bütövlükdə zəiflədiyini göstərmir.
Maraqlı məqam ondan ibarətdir ki, yemiş ixracındakı azalma Azərbaycanın eyni məhsul qrupunda digər məhsullarla bağlı göstəricilərdən də fərqlənir. Məsələn, 2026-cı ilin ilk yarısında Azərbaycanın qarpız ixracı 8 090 tona və 4,75 milyon dollara yüksəlib. Bu, illik müqayisədə dəyərdə təxminən iki dəfə, həcmdə isə 59 faiz artım deməkdir. Qarpız ixracında da Rusiya əsas istiqamət olub və 7 404 ton məhsul bu bazara göndərilib.
Belə fərq məhsul bazarlarının eyni istiqamətdə hərəkət etmədiyini göstərir. Qarpız və yemiş eyni istehsal və logistika zəncirində yer alsa da, onların sortları, məhsuldarlığı, saxlanma müddəti, istehlakçı tələbi və qiymət dinamikası fərqli ola bilər. Buna görə də aqrar ixracın artırılması siyasətində yalnız ümumi meyvə-tərəvəz göstəricilərinə deyil, ayrı-ayrı məhsulların bazar potensialına və ixrac rentabelliyinə də diqqət yetirilməsi əhəmiyyətlidir.
İdxal göstəriciləri də bazardakı vəziyyət haqqında müəyyən siqnal verir. Azərbaycana yanvar-iyul aylarında 92,24 ton yemiş gətirilib və bu, illik müqayisədə 8 faiz azdır. Bununla belə, Özbəkistandan idxalın üç dəfədən çox artması, Türkiyədən tədarükün isə 56 faiz yüksəlməsi diqqət çəkir. Bu dəyişikliklər bazarda alternativ tədarük kanallarının formalaşdığını göstərir. İstehlakçı tələbinin müəyyən hissəsinin daha uzaq və ya fərqli istehsal mövsümünə malik ölkələr hesabına təmin edilməsi yerli istehsalçı üçün həm rəqabət, həm də bazarın ilboyu təminatı baxımından əhəmiyyətlidir.
Digər tərəfdən, Belarus bazarına tədarükün bərpası müsbət diversifikasiya siqnalı sayıla bilər. Həcmin hələ kiçik olması bu istiqamətin yemiş ixracında əsas bazara çevrildiyini deməyə imkan vermir, lakin yeni və ya fasilədən sonra bərpa olunan satış kanallarının yaranması məhsulun ixrac coğrafiyasının genişləndirilməsi baxımından əhəmiyyət daşıyır. Azərbaycanın meyvə-tərəvəz ixracının ümumi artımı fonunda belə istiqamətlərin çoxalması müəyyən məhsullarda bir bazardan həddən artıq asılılığın azalmasına xidmət edə bilər.
Yemiş ixracının dəyərinin həcmdən daha yavaş və ya daha sürətli dəyişməsi isə məhsulun orta ixrac qiymətinin dinamikasını da izləməyi zəruri edir. Bu göstərici ixracın yalnız tonlarla deyil, əlavə dəyər baxımından da qiymətləndirilməsinə imkan verir. Müasir aqrar ixracda məhsulun çeşidlənməsi, standartlaşdırılması, qablaşdırılması və logistika zəncirinin səmərəliliyi son satış qiymətinə birbaşa təsir edən amillər sırasındadır. Buna görə ixrac həcminin artırılması ilə yanaşı, vahid məhsuldan əldə edilən gəlirin yüksəldilməsi də rəqabət qabiliyyətinin mühüm göstəricisidir.
Qlobal aqrar bazarda da məhsulun istehsalı qədər onun ticarət zəncirinin səmərəliliyi ön plana çıxır. FAO-nun kənd təsərrüfatı ticarəti üzrə məlumat bazası ölkələrarası ticarətdə məhsulların həm həcm, həm də dəyər göstəricilərinin ayrıca izlənməsini nəzərdə tutur. Bu yanaşma aqrar ixracın qiymətləndirilməsində təkcə fiziki artımın deyil, bazar dəyərinin, ticarət tərəfdaşlarının və məhsul strukturunun da nəzərə alınmasının vacibliyini göstərir.
Nəticə etibarilə, Azərbaycanın yemiş ixracında 2026-cı ilin ilk yeddi ayında müşahidə olunan geriləmə aqrar ixracın ümumi mənzərəsindən daha çox konkret məhsul üzrə bazar və təklif amillərinin təsiri ilə izah oluna bilər. Əsas məsələ bu məhsul üzrə istehsal potensialının ixrac bazarlarının tələbləri ilə daha dəqiq uzlaşdırılması, Rusiya ilə yanaşı alternativ istiqamətlərin genişləndirilməsi və məhsulun bazara daha yüksək əlavə dəyərlə çıxarılmasıdır. Azərbaycanın meyvə-tərəvəz ixracının ümumi artım nümayiş etdirdiyi şəraitdə yemiş üzrə göstəricilər aqrar ixracın məhsul və bazar səviyyəsində daha detallı idarə olunmasının əhəmiyyətini ortaya qoyur.
Nuray,
AzNews.az
