- İşin içi
- 2 Oktyabr 23:30
- 1 163
Avropada qaz və dizel bahalaşır: Azərbaycan üçün imkanlar artır - ŞƏRH
Avropada enerji qiymətlərinin kəskin yüksəlməsi qitənin enerji təhlükəsizliyi ilə yanaşı, sənaye xərcləri, nəqliyyat və inflyasiya üçün də əlavə təzyiq yaradır. Mövcud vəziyyət Azərbaycanın Avropa bazarına qaz tədarükünün əhəmiyyətini artırsa da, qiymət artımının əsas iqtisadi səbəbləri və bunun Azərbaycan üçün imkanları daha geniş kontekstdə qiymətləndirilməlidir.
Avropa İttifaqında qazın qiymətinin fevral ayından etibarən 140 faiz, dizelin isə 100 faiz artması enerji bazarında yaranmış təzyiqin miqyasını göstərir. Avropa Komissiyasının açıqladığı bu göstəricilər yalnız enerji sektorundakı bahalaşmanı deyil, eyni zamanda sənaye, nəqliyyat, logistika və istehlak xərclərinin artması riskini də gündəmə gətirir. Avropa Komissiyası son aylarda qaz və neft üzrə koordinasiya qrupları vasitəsilə bazardakı vəziyyəti izləyir və 2 oktyabr tarixli açıqlamasında dizel təchizatının hazırda sabit qaldığını, lakin qlobal bazardakı sıxlıq səbəbindən qiymətlərin yüksək olduğunu bildirib.
Avropada enerji qiymətlərinin bu qədər sürətlə dəyişməsi bir neçə amilin üst-üstə düşməsi ilə əlaqədardır. Yaxın Şərqdəki böhran enerji təchizatı marşrutları və bazarın gələcək təklif imkanları ilə bağlı qeyri-müəyyənliyi artırıb. Avropa Komissiyasının iqtisadi qiymətləndirməsinə görə, böhranın daha uzun müddət davam etməsi neft və qaz qiymətlərinin yüksək qalmasına, qlobal iqtisadi artım və ticarətin zəifləməsinə, həmçinin risk mükafatlarının yüksəlməsinə səbəb ola bilər. Bu isə enerji qiymətlərinin yalnız enerji sektorunda deyil, iqtisadiyyatın digər sahələrində də xərc şoku yaratdığını göstərir.
Qazın bahalaşmasının iqtisadi təsiri xüsusilə genişdir. Təbii qaz Avropada həm elektrik enerjisinin istehsalında, həm sənayedə, həm də istilik sistemlərində istifadə olunur. Buna görə qazın qiymətində kəskin artım elektrik enerjisinin maya dəyərinə, kimya, metallurgiya, gübrə, şüşə və digər enerji tutumlu sənaye sahələrinin istehsal xərclərinə təsir göstərə bilər. Dizelin bahalaşması isə təsir dairəsini daha da genişləndirir, çünki yük avtomobilləri, kənd təsərrüfatı texnikası, logistika və digər nəqliyyat xidmətlərinin əhəmiyyətli hissəsi dizeldən istifadə edir. Nəticədə enerji bazarındakı şok tədricən məhsul və xidmətlərin qiymətlərinə ötürülə bilər.
Avropa İttifaqının hazırkı siyasəti də enerji təhlükəsizliyinin yalnız qiymət məsələsi olmadığını göstərir. Avropa Komissiyasının məlumatına görə, Aİ 2025-ci ildə Rusiya qazından asılılığını əvvəlki 45 faizdən təxminən 12 faizə qədər azaldıb və Rusiya boru qazı ilə LNG idxalının mərhələli şəkildə dayandırılması üçün hüquqi çərçivə formalaşdırıb. Bu proses alternativ təchizatçıların və marşrutların əhəmiyyətini artırır.
Məhz bu mərhələdə Azərbaycan qazının Avropa bazarındakı rolu daha aydın görünür. Cənub Qaz Dəhlizi vasitəsilə Azərbaycanın Avropaya qaz tədarükü artıq yalnız kommersiya layihəsi deyil, Avropanın enerji mənbələrinin şaxələndirilməsi siyasətinin elementlərindən biridir. Avropa Komissiyasının məlumatına görə, 2025-ci ildə Azərbaycan və SOCAR Avropa İttifaqına 12,5 milyard kubmetr təbii qaz tədarük edib. Bu, 2021-ci illə müqayisədə 53,8 faiz çoxdur.
Trans-Adriatik boru kəmərinin bu prosesdə rolu xüsusilə əhəmiyyətlidir. TAP 2026-cı ilin iyuluna qədər fəaliyyətə başladığı vaxtdan Avropaya 60 milyard kubmetrdən çox Xəzər qazı çatdırıb, bunun 50 milyard kubmetri İtaliyaya yönəlib. Boru kəmərinin əsas üstünlüklərindən biri qazın yalnız əlavə həcmdə deyil, alternativ mənbə və marşrut üzərindən Avropa bazarına çatdırılmasıdır.
Üstəlik, TAP-ın ötürücülük imkanlarının artırılması istiqamətində işlər də davam edir. 2026-cı ilin martında TAP ilk mərhələ genişləndirilməsi çərçivəsində illik 1,2 milyard kubmetr əlavə uzunmüddətli ötürmə gücünün reallaşdırıldığını açıqlayıb. Bu, gələcəkdə Azərbaycan qazının Avropa bazarındakı rolunun genişləndirilməsi üçün texniki imkanların artırılması baxımından əhəmiyyətlidir.
Burada mühüm məqam ondan ibarətdir ki, Avropada qaz qiymətlərinin 140 faiz artması avtomatik olaraq Azərbaycanın qaz ixrac gəlirlərinin də eyni nisbətdə artacağı anlamına gəlmir. Uzunmüddətli müqavilələrin qiymət formulları, spot və indeksləşdirilmiş qiymət mexanizmləri, nəqliyyat xərcləri və müqavilə şərtləri ixrac gəlirlərinin formalaşmasına təsir edir. Buna görə yüksək Avropa qiymətlərinin Azərbaycan iqtisadiyyatına təsirini yalnız bazar kotirovkaları ilə deyil, faktiki ixrac müqavilələrinin qiymət strukturu və həcmləri ilə birlikdə qiymətləndirmək lazımdır.
Bununla yanaşı, yüksək qiymətlər Azərbaycan üçün enerji təchizatının artırılması baxımından iqtisadi stimulu gücləndirə bilər. Avropa Komissiyası Azərbaycanla enerji tərəfdaşlığında Cənub Qaz Dəhlizinin genişləndirilməsini, əlavə qaz tədarükü imkanlarının araşdırılmasını və paralel olaraq bərpa olunan enerji əlaqələrinin inkişafını prioritet istiqamətlərdən biri kimi göstərir. Komissiyanın məlumatına görə, Azərbaycan qazı 2026-cı ilin əvvəlindən Almaniya və Avstriyaya da ixrac olunmağa başlayıb.
Digər tərəfdən, Avropanın hazırkı vəziyyəti göstərir ki, uzunmüddətli enerji təhlükəsizliyi yalnız qaz idxalının artırılması ilə həll olunmur. Avropa Komissiyası enerji sistemində şəbəkələrin, enerji saxlanc imkanlarının, bərpa olunan mənbələrin və enerji səmərəliliyinin inkişafını da təhlükəsizliyin əsas elementləri hesab edir. Azərbaycanla Avropa İttifaqı arasında əməkdaşlığın qazla yanaşı yaşıl enerji, enerji səmərəliliyi və Xəzərdən Avropaya yaşıl enerji bağlantılarını əhatə etməsi də bu baxımdan diqqətçəkəndir.
Dizel bazarında vəziyyət isə Azərbaycanın neft sektorunun Avropa üçün əhəmiyyətini başqa istiqamətdən gündəmə gətirir. Dizel qiymətlərinin ikiqat artması neft məhsullarının emalı, logistika və daşınma xərclərinin yüksəlməsinə səbəb olur. Avropa Komissiyasının 2 oktyabr açıqlamasında Aİ-də dizel təchizatının hazırda sabit olduğu, lakin qiymətlərin qlobal bazardakı sıxlıq səbəbindən yüksək qaldığı bildirilib. Bu, problemin yalnız Avropadakı daxili təkliflə bağlı olmadığını, qlobal neft bazarındakı balansın da həlledici rol oynadığını göstərir.
Azərbaycan üçün əsas nəticə ondan ibarətdir ki, Avropada enerji qiymətlərinin yüksəlməsi ölkənin enerji ixracı üçün əlverişli bazar şəraiti yaratsa da, bu üstünlüyün davamlı iqtisadi nəticəyə çevrilməsi üçün infrastruktur və tədarük imkanlarının genişləndirilməsi vacibdir. Cənub Qaz Dəhlizinin ötürücülük imkanlarının artırılması, yeni Avropa bazarlarına çıxış, qaz hasilatının sabit saxlanılması və bərpa olunan enerji layihələrinin paralel inkişafı Azərbaycanın enerji tərəfdaşlığında mövqeyini gücləndirə bilər.
Nəticə etibarilə, Avropada qaz və dizel qiymətlərinin fevraldan etibarən kəskin yüksəlməsi qitənin enerji sisteminin xarici təchizat şoklarına həssaslığını bir daha nümayiş etdirir. Azərbaycan qazının Avropa bazarına çıxarılması isə belə şəraitdə alternativ təchizat imkanlarının praktik əhəmiyyətini artırır. Lakin hazırkı vəziyyətin Azərbaycan üçün əsas iqtisadi faydası yalnız yüksək qiymətlərdən əlavə gəlir əldə etmək deyil, uzunmüddətli və dayanıqlı enerji tərəfdaşlığını genişləndirmək imkanında formalaşır. Bunun üçün qaz ixracı ilə yanaşı, enerji infrastrukturunun inkişafı və gələcəkdə yaşıl enerjinin Avropa bazarlarına çıxarılması istiqamətlərinin paralel şəkildə irəliləməsi daha böyük strateji və iqtisadi nəticə verə bilər.
Nuray,
AzNews.az
