- İşin içi
- 22:00
- 813
Avrozonada inflyasiya sürətlənir: enerji bahalaşması nə vəd edir? - ŞƏRH
Avrozonada illik inflyasiyanın sentyabr ayında 3,8%-ə yüksəlməsi Avropa iqtisadiyyatında qiymət təzyiqlərinin yenidən gücləndiyini göstərir. Eurostatın ilkin hesablamasına görə, avqustda 3,2% olan illik inflyasiya sentyabrda 0,6 faiz bəndi artıb. Artımın əsas mənbəyi isə enerji qiymətləridir: enerji komponentində illik bahalaşma 18,8%-ə çatıb. Xidmətlər üzrə inflyasiya 3,2%, ərzaq, alkoqollu içkilər və tütün üzrə 1,4% olub, enerjidən başqa sənaye mallarında isə artım 1,1%-ə qədər zəifləyib.
Rəqəmlərin strukturu diqqət çəkən əsas məqamdır. Ümumi inflyasiyanın 3,8%-ə yüksəlməsi daha çox enerji şokunun nəticəsidir. Sentyabrda enerji qiymətləri aylıq ifadədə də 3,9% artıb. Bununla müqayisədə enerjidən başqa sənaye mallarının qiymətləri aylıq 2,1% artsa da, illik göstəricinin 1,2%-dən 1,1%-ə enməsi həmin seqmentdə qiymət təzyiqinin nisbətən məhdud qaldığını göstərir. Xidmətlərdə illik artımın 3,2%-ə yüksəlməsi isə enerji bahalaşmasının iqtisadiyyatın digər sahələrinə keçidinin müəyyən qədər gücləndiyini göstərən amillərdən biridir.
Burada əsas məsələ inflyasiyanın yalnız nə qədər artması deyil, hansı mənbədən formalaşmasıdır. Enerji qiymətlərində kəskin yüksəliş Avropada həm istehsal, həm nəqliyyat, həm də kommunal və digər xidmət xərclərinə təsir göstərə bilər. Müəssisələrin enerji xərclərinin artması məhsulun maya dəyərini yüksəltdikdə bu xərcin bir hissəsi son istehlakçıya ötürülə bilər. Beləliklə, ilkin enerji şoku müəyyən müddətdən sonra xidmət və digər mal qruplarında da qiymət artımını sürətləndirə bilər.
Bu tendensiyanın Avropa Mərkəzi Bankı üçün əhəmiyyəti də məhz buradadır. ECB sentyabrın 10-da əsas faiz dərəcələrini 25 baza bəndi artıraraq, Yaxın Şərqdəki münaqişənin inflyasiya təzyiqlərini gücləndirdiyini və inflyasiyanın hədəfdən uzun müddət yüksək qala biləcəyini bildirib. Bankın həmin tarixdə açıqladığı proqnoza görə, 2026-cı ildə avrozonada orta illik inflyasiyanın 3%, 2027-ci ildə 2,5%, 2028-ci ildə isə 2,1% olması gözlənilirdi.
Sentyabr göstəricisinin 3,8%-ə çatması həmin proqnozların üzərində əlavə təzyiq yaradır. ECB üçün çətinlik ondan ibarətdir ki, enerji mənşəli inflyasiya ilə mübarizə aparmaq yalnız faiz siyasəti ilə həll olunan məsələ deyil. Faizlərin yüksəldilməsi tələbi və kredit aktivliyini zəiflədə bilər, lakin enerji təchizatında yaranan xarici şokun özünü aradan qaldırmır. Bu səbəbdən pul siyasətinin qarşısında bir tərəfdən qiymət sabitliyini qorumaq, digər tərəfdən isə iqtisadi aktivliyin həddindən artıq zəifləməsinə imkan verməmək kimi iki istiqamətli vəzifə dayanır.
Üstəlik, avrozonanın iqtisadi artımı hazırda yüksək sürətli deyil. Eurostatın məlumatına əsasən, 2026-cı ilin ikinci rübündə avrozonanın ÜDM-i əvvəlki rüblə müqayisədə 0,6%, illik ifadədə isə 1,2% artıb. Bu şəraitdə enerji xərclərinin sürətli yüksəlməsi şirkətlərin mənfəət marjalarına və istehlakçıların real gəlirlərinə əlavə təzyiq yarada bilər.
Ərzaq qiymətlərində artımın 1,1%-dən 1,4%-ə yüksəlməsi də ayrıca diqqət tələb edir. Hələlik bu göstərici enerji inflyasiyasından xeyli aşağıdır. Lakin enerji və logistika xərclərinin artması kənd təsərrüfatı və ərzaq istehsalının maya dəyərinə müəyyən gecikmə ilə təsir göstərə bildiyindən, bu istiqamətdə risklər tam aradan qalxmış hesab edilə bilməz. Xüsusilə emal, soyudulma, daşınma və pərakəndə satış zəncirində enerji xərclərinin çəkisi yüksək olan məhsullarda təsir daha aydın görünə bilər.
Avropadakı bu proses Azərbaycan üçün də dolayı iqtisadi əhəmiyyət daşıyır. Çünki enerji qiymətlərinin yüksəlməsi bir tərəfdən Azərbaycanın Avropa bazarına enerji ixracının gəlir potensialını artıran amil ola bilər, digər tərəfdən isə Avropada iqtisadi fəallığın zəifləməsi və istehlak tələbinin azalması kimi əks təsirlər yarada bilər. Buna görə enerji qiymətinin artmasını avtomatik olaraq ixrac gəlirlərinin eyni nisbətdə yüksəlməsi kimi qiymətləndirmək düzgün olmaz. Faktiki gəlirə müqavilə şərtləri, qiymət formulları, ixrac həcmləri və nəqliyyat xərcləri də təsir göstərir.
Azərbaycanın Avropa enerji bazarındakı mövqeyi isə son illərdə genişlənib. Avropa Komissiyasının məlumatına görə, Azərbaycan və SOCAR 2025-ci ildə Avropa İttifaqı ölkələrinə 12,5 milyard kubmetr təbii qaz tədarük edib ki, bu da 2021-ci illə müqayisədə 53,8% çoxdur. Avropa Komissiyası həmçinin bildirir ki, Azərbaycan qazının Almaniya və Avstriyaya ixracına 2026-cı ilin yanvarından başlanılıb.
Bu artan rol enerji qiymətlərinin yüksəldiyi şəraitdə Azərbaycanın strateji imkanlarını genişləndirir. TAP vasitəsilə Avropaya ötürülən Azərbaycan qazının həcmi 2026-cı ilin iyulunda 60 milyard kubmetri keçib, bunun 50 milyard kubmetri İtaliyaya çatdırılıb. Bundan başqa, TAP 2026-cı ildən illik 1,2 milyard kubmetr əlavə uzunmüddətli ötürmə gücünü istifadəyə verib.
Lakin uzunmüddətli perspektivdə əsas məsələ yalnız yüksək enerji qiymətlərindən gəlir əldə etmək deyil. Avropada inflyasiyanın enerji amili üzərindən sürətlənməsi enerji təhlükəsizliyi, təchizatın şaxələndirilməsi və alternativ mənbələrə investisiyanın əhəmiyyətini daha da artırır. Bu isə Azərbaycan üçün həm təbii qaz, həm də elektrik enerjisi və yaşıl enerji istiqamətində əməkdaşlıq imkanlarını genişləndirə bilər. Avropa Komissiyası da Azərbaycanla enerji tərəfdaşlığının növbəti mərhələsində bərpa olunan enerji, elektrik interkonneksiyaları və Yaşıl Enerji Dəhlizi üzrə imkanları xüsusi qeyd edir.
Digər tərəfdən, Avropada enerji inflyasiyasının yüksək qalması Azərbaycan iqtisadiyyatı üçün idxal kanalı ilə müəyyən risklər də yarada bilər. Avropa iqtisadiyyatında istehsal və logistika xərclərinin artması qlobal təchizat zəncirlərində qiymətlərin dəyişməsinə, avadanlıq, sənaye məhsulları və bəzi xidmətlərin bahalaşmasına səbəb ola bilər. Bu təsir birbaşa deyil və məzənnə, ticarət tərəfdaşlarının qiymət siyasəti və beynəlxalq əmtəə bazarlarının dinamikasından asılıdır.
Nəticədə, avrozonada 3,8%-lik inflyasiya göstəricisi sadəcə Avropada qiymətlərin bahalaşması barədə statistik məlumat deyil. Rəqəmlər enerji bazarında yaranan şokun artıq ümumi qiymət indeksinə ciddi təsir etdiyini göstərir. Azərbaycan üçün isə bu vəziyyət həm enerji ixracının əhəmiyyətinin artması, həm də Avropanın enerji təhlükəsizliyi və təchizatın şaxələndirilməsi siyasətində etibarlı tərəfdaş kimi mövqeyin möhkəmləndirilməsi baxımından yeni imkanlar yaradır. Qarşıdakı dövrdə əsas məsələ yüksək qiymətlərin müvəqqəti üstünlüyündən daha çox, bu bazar şəraitinin uzunmüddətli müqavilələrə, əlavə ixrac güclərinə, enerji infrastrukturuna və yaşıl enerji layihələrinə çevrilməsi olacaq.
Nuray,
AzNews.az
