İran bazarı bağladı

İran bütün ərzaq və kənd təsərrüfatı məhsullarının ixracına xüsusi sərəncama qədər qadağa qoydu. Qərar rəsmi olaraq əhalinin zəruri ərzaqla təminatının prioritet elan edilməsi ilə əsaslandırılır. Bu, sadəcə iqtisadi addım deyil - regionda dəyişən təhlükəsizlik arxitekturasının birbaşa nəticəsidir.

Yaxın Şərqdə hərbi-siyasi gərginliyin artdığı, İranın strateji obyektlərinin hədəfə alındığı, valyuta bazarının təzyiq altında olduğu bir mərhələdə Tehran daxili sabitliyi qoruma modelinə keçir. Dövlət mexanizmi açıq şəkildə bildirir ki, ixrac gəliri ikinci plana keçir, əsas məsələ daxili bazarın qorunmasıdır. Bu isə faktiki olaraq “müharibə iqtisadiyyatı”na keçidin klassik indikatorudur.

İran uzun illərdir sanksiya rejimi altında fəaliyyət göstərir. İnflyasiya yüksəkdir, rial zəifdir, logistika zəncirləri qeyri-sabitdir. Belə şəraitdə ərzaq ixracının dayandırılması hökumətin risk proqnozlarının sərtləşdiyini göstərir. Dövlət ya qıtlıq ehtimalını görür, ya da genişmiqyaslı hərbi eskalasiya ssenarisinə hazırlaşır. Hər iki halda prioritet - daxili sosial sabitliyin qorunmasıdır.

Bu qərarın regiona təsiri qaçılmazdır. İran xüsusilə İraq, Əfqanıstan və bəzi Körfəz bazarları üçün mühüm təchizat mənbəyi idi. Tərəvəz, meyvə, quru məhsullar, zəfəran və digər aqrar məhsullar üzrə ixracın dayanması həmin bazarlarda qiymət təzyiqi yaradacaq. Bu isə onsuz da həssas olan region iqtisadiyyatlarında əlavə inflyasiya dalğası formalaşdıra bilər.

Digər tərəfdən, ixrac qadağası İran daxilində də risklidir. Fermerlərin valyuta gəlirləri azalacaq, daxili bazarda dövlət nəzarəti artacaq, qara bazar mexanizmləri aktivləşə bilər. Tarix göstərir ki, ərzaq məsələsi İran üçün sosial baxımdan ən həssas sahələrdən biridir. Qiymət artımları və subsidiyaların dəyişməsi əvvəllər kütləvi etirazlara səbəb olub. Buna görə də hökumət qabaqlayıcı addım atır və potensial böhranı idarə olunan mərhələyə keçirməyə çalışır.

Bu qərarın Azərbaycan üçün də dolayı təsirləri mümkündür. Regionda qiymət artımı ticarət axınlarını dəyişə, alternativ bazar axtarışını sürətləndirə bilər. Eyni zamanda, İranın daxili bazara fokuslanması Cənubi Qafqazda yeni iqtisadi balans yarada bilər.

Nəticə etibarilə, Tehran ixrac qadağası ilə bir mesaj verir: prioritet xarici bazar deyil, daxili dayanıqlılıqdır. Bu, regionda növbəti mərhələnin iqtisadi yox, təhlükəsizlik yönümlü olacağını göstərən ciddi siqnaldır.

Mövsüm Novruzoğlu