Smart şəhərlər insan davranışlarını formalaşdıra bilərmi? - ARAŞDIRMA

Smart şəhər konsepsiyası sürətlə urbanizasiya olunan müasir şəhərlərdə texnologiyanın inteqrasiyasını ifadə edir. Bu sistemlər şəhər infrastrukturunu, nəqliyyat axınını, enerji istifadəsini, təhlükəsizliyi və sosial xidmətləri real vaxt məlumatları əsasında idarə etməyə imkan verir. Sensorlar, IoT cihazları, kameralar, ağıllı işıqlandırma və böyük məlumat analitikası vasitəsilə şəhər rəhbərləri yalnız infrastrukturun işləməsini yox, həm də vətəndaşların davranış nümunələrini izləyə və proqnozlaşdıra bilirlər. Buradan sual yaranır: smart şəhərlər insan davranışlarını manipulyasiya edə bilərmi?

İlk növbədə qeyd etmək lazımdır ki, “manipulyasiya” termini çox geniş və həm etik, həm də hüquqi aspektlərdən həssas bir sahəni əhatə edir. Smart şəhərlər birbaşa davranışları dəyişdirmək üçün nəzərdə tutulmayıb, lakin istifadəçi məlumatlarına əsaslanan nudging (yüngül istiqamətləndirmə) metodları ilə insanların qərarlarını müəyyən dərəcədə formalaşdıra bilər. Məsələn, trafik idarəetmə sistemləri sürücülərə alternativ marşrutları təklif edərək yol sıxlığını azaltmağa yönəlir. Bu, fiziki hərəkətləri idarə edir, amma nəticədə sürücülərin seçimlərini müəyyən dərəcədə yönləndirir. Oxşar yanaşma ictimai nəqliyyatda, velosiped və ya skuter paylaşım sistemlərində də tətbiq olunur; platformalar daha az sıxlıq olan yolları və ya dayanacaqları təklif etməklə insanların axınını optimallaşdırır.

Enerji və ətraf mühit sahəsində də smart texnologiyalar insan davranışlarını təsir edə bilir. Ağıllı məişət cihazları, işıqlandırma və istilik sistemləri real vaxt məlumatlara əsaslanaraq istifadəçilərə enerji qənaəti üçün xəbərdarlıqlar göndərə bilir. Burada məqsəd etik çərçivədə “yaxşı davranışı” təşviq etmək olsa da, məlumatın təqdim olunma forması istifadəçilərin seçimlərini müəyyən qədər dəyişdirir. Eyni yanaşma tullantıların azaldılması və təkrar emal təşəbbüslərində də görünür; sensorlar və tətbiqlər ilə vətəndaşlar öz davranışlarını fərqində olaraq tənzimləyirlər.

Smart şəhərlərdə manipulyasiya riskləri daha çox məlumatın idarə olunma və analiz üsulları ilə bağlıdır. Böyük məlumatların toplanması və təhlili insanların davranış modelini müəyyənləşdirərək hədəflənmiş təşviqlər üçün istifadə edilə bilər. Bu halda etik və hüquqi çərçivələrin mövcudluğu vacibdir, çünki şəxsi məlumatların sui-istifadəsi, qərarların gizli şəkildə yönləndirilməsi və məxfilik pozuntuları ciddi nəticələr doğura bilər.

Qlobal təcrübədə bəzi şəhərlər nudging və gamification (oyunlaşdırma) metodlarını tətbiq edərək vətəndaş davranışını yönləndirirlər. Məsələn, Amsterdamda enerji qənaəti üçün smart displeylər ev sahiblərinə real vaxt məlumat göstərərək davranışı dəyişir, Sinqapurda isə nəqliyyat axınını optimallaşdırmaq üçün mobil tətbiqlər vasitəsilə istifadəçilər alternativ yollar üzrə yönləndirilir. Bu yanaşmalar şəffaf və informasiya əsaslı olduğunda etik cəhətdən uyğun sayılır, lakin məlumatın manipulyativ formada təqdim olunması riskləri artırır.

Nəticə etibarilə smart şəhərlər texnologiya vasitəsilə insan davranışını müəyyən dərəcədə təsir edə bilirlər. Bunun məqsədi əsasən infrastrukturun səmərəliliyini, enerjidən istifadənin optimallaşdırılmasını və ictimai xidmətlərin keyfiyyətini artırmaqdır. Lakin bu təsir manipulyasiya ilə qarışdırılmamalıdır; etik və şəffaf yanaşma olmadan məlumatların yönləndirilməsi və qərarların gizli şəkildə formalaşdırılması risklidir. Smart şəhər texnologiyaları vətəndaşların davranışını formalaşdırmaq üçün alət kimi istifadə oluna bilər, amma əsas məqsəd sosial faydanı artırmaq və həyat keyfiyyətini yaxşılaşdırmaqdır.

AzNews.az