Şabalıd idxalında struktur dəyişiklikləri: qiymət, həcm və asılılıq paradoksu - ŞƏRH

Ötən ilin yanvar-oktyabr aylarında Azərbaycana idxal edilən şabalıdın dəyər ifadəsində azalması, eyni zamanda kəmiyyət baxımından əhəmiyyətli artım göstərməsi aqrar idxal strukturunda maraqlı və ziddiyyətli mənzərə yaradır. Dövlət Statistika Komitəsinin məlumatlarına əsasən, bu dövrdə ölkəyə 3,1 milyon ABŞ dolları dəyərində 1 309 ton şabalıd gətirilib. Dəyər üzrə 11 faiz azalma fonunda həcmin 31 faiz artması idxalın qiymət strukturu və mənbə ölkələr üzrə dəyişdiyini açıq şəkildə göstərir.

Qlobal kontekstdə şabalıd bazarı əsasən Çin, Türkiyə, İtaliya və Cənubi Koreya kimi ölkələrin dominantlığı ilə xarakterizə olunur. FAO məlumatlarına görə, dünya üzrə şabalıd istehsalının yarıdan çoxu Çinin payına düşür və bu ölkə həm də əsas ixracatçılardan biridir. Azərbaycanın idxal strukturunda Çinin payının 70 faizdən yuxarı qalxması məhz bu qlobal reallığın lokal bazara birbaşa əksidir. Hesabat dövründə Çindən idxalın həm dəyər, həm də həcm baxımından 2 dəfədən çox artması tədarük zəncirinin ucuz və kütləvi mənbəyə yönəldiyini göstərir.

Dəyər azalması ilə həcm artımı arasındakı fərq idxal edilən məhsulun orta vahid qiymətinin aşağı düşdüyünə işarə edir. Bu tendensiya bir neçə amillə izah oluna bilər. Bir tərəfdən, Çin mənşəli şabalıdın qiymət baxımından daha əlçatan olması idxalçıların seçimlərini formalaşdırır. Digər tərəfdən, məhsulun emal səviyyəsinin aşağı olması, yəni əsasən xammal və ya minimal emaldan keçmiş formada gətirilməsi əlavə dəyərin xaricdə qalmasına səbəb olur. Qlobal təcrübədə bu cür struktur idxalçı ölkə üçün qısa müddətdə qiymət sabitliyi yaratsa da, uzunmüddətli perspektivdə yerli istehsalın inkişafını məhdudlaşdıra bilər.

Gürcüstandan idxalın kəskin azalması da diqqət çəkən məqamlardandır. Regiondaxili tədarükün zəifləməsi qiymət fərqləri, məhsul mövcudluğu və logistik üstünlüklərin dəyişməsi ilə əlaqələndirilə bilər. Bu fonda uzaq bazardan idxalın artması, nəqliyyat məsafəsinə baxmayaraq, daha rəqabətli qiymət təkliflərinin üstünlük qazandığını göstərir. Qlobal aqrar ticarətdə bu tendensiya son illərdə tez-tez müşahidə olunur və miqyas iqtisadiyyatının rolunu ön plana çıxarır.

İqtisadi baxımdan şabalıd idxalı Azərbaycanın daxili bazarında mövsümi tələbatın ödənilməsinə xidmət edir. Bununla belə, yerli istehsal potensialı olan məhsul üzrə idxaldan yüksək asılılıq struktur risklər yaradır. Statistik göstəricilər göstərir ki, idxalın böyük hissəsinin bir ölkənin payına düşməsi tədarük zəncirində kənar şoklara qarşı həssaslığı artırır. Qlobal bazarlarda qiymət dəyişkənliyi və logistika xərclərinin artımı bu asılılığın təsirini daha da gücləndirə bilər.

Qlobal təcrübə göstərir ki, bu cür vəziyyətlərdə əsas çıxış yolu yerli istehsalın təşviqi ilə idxalın balanslaşdırılmasıdır. Avropa ölkələrində şabalıd istehsalının məhdud olduğu regionlarda belə, məhsulun emalı və çeşidlənməsi hesabına əlavə dəyər yaradılmasına üstünlük verilir. Azərbaycanda da şabalıdın emalı, qablaşdırılması və daxili bazar üçün standartlaşdırılması idxal ehtiyacını tədricən azalda biləcək mexanizmlərdən biri kimi çıxış edə bilər.

Nəticə etibarilə, şabalıd idxalında müşahidə olunan dəyər-həcm disbalansı bazarın qiymət yönümlü qərarlara daha çox reaksiya verdiyini göstərir. Bu, qısa müddətdə istehlakçı üçün əlçatanlıq yaratsa da, orta və uzunmüddətli perspektivdə idxal asılılığının dərinləşməsi riskini saxlayır. Qlobal aqrar ticarət tendensiyaları fonunda balanslı yanaşma həm daxili istehsalın qorunması, həm də idxalın iqtisadi səmərəliliyinin artırılması baxımından əsas prioritet kimi önə çıxır.

Aznews.az