Süni intellekt dövründə açıq bilik iqtisadiyyatı - ŞƏRH

Wikipedia-nın 25 illiyi fonunda Wikimedia Fondunun süni intellekt sahəsində aparıcı texnologiya şirkətləri ilə rəsmi lisenziyalaşdırma tərəfdaşlıqlarına başlaması qlobal informasiya iqtisadiyyatında yeni mərhələnin formalaşdığını göstərir. Amazon, Meta, Microsoft, Mistral AI və Perplexity kimi oyunçuların Wikipedia məlumatlarını rəsmi əsasda istifadə etməsi bir tərəfdən süni intellekt modellərinin etibarlı mənbələrə çıxışını genişləndirir, digər tərəfdən isə açıq bilik platformalarının maliyyə dayanıqlığına yeni mexanizm yaradır.

Bu qərar süni intellekt bazarında son illər müşahidə olunan əsas problemlərdən biri ilə birbaşa bağlıdır. Böyük dil modellərinin sürətlə inkişaf etməsinə baxmayaraq, istifadə olunan məlumatların keyfiyyəti, mənşəyi və hüquqi statusu ciddi müzakirə mövzusu olaraq qalır. Qeyri-rəsmi və ya hüquqi baxımdan qeyri-müəyyən mənbələrdən istifadə riskləri artırdığı üçün texnologiya şirkətləri etibarlı və strukturlaşdırılmış məlumat bazalarına yönəlir. Wikipedia bu baxımdan unikal mövqeyə malikdir. 300 dildə 65 milyondan çox məqalə, uzun illər ərzində formalaşmış redaktə və nəzarət mexanizmləri, eləcə də könüllülərə əsaslanan yoxlama sistemi onu süni intellekt üçün yüksək etibar səviyyəli məlumat mənbəyinə çevirir.

Qlobal səviyyədə bu cür lisenziyalaşdırma razılaşmaları açıq biliklə kommersiya texnologiyaları arasında münasibətlərin yenidən tənzimlənməsi kimi qiymətləndirilir. Əvvəllər açıq məzmun əsasən pulsuz istifadə modeli üzərində qurulmuşdu. Lakin süni intellekt dövründə bu məzmun artıq sadəcə oxunmur, emal edilir, modellərin əsas öyrənmə bazasına çevrilir və dolayısı ilə yüksək kommersiya dəyəri yaradır. Wikimedia Fondunun bu dəyəri institusional şəkildə monetizasiya etməsi açıq bilik fəlsəfəsindən imtina deyil, onun davamlılığını təmin etməyə yönəlmiş adaptasiya addımı kimi görünür.

Bu yanaşma həm də texnologiya şirkətləri üçün strateji üstünlük yaradır. Rəsmi lisenziya çərçivəsində istifadə olunan məlumatlar hüquqi riskləri azaldır, modellərin etibarlılığını yüksəldir və istifadəçilər üçün daha dəqiq nəticələr təqdim etməyə imkan verir. Xüsusilə axtarış sistemləri və sual cavab əsaslı süni intellekt məhsulları üçün mənbənin şəffaflığı və etibarlılığı rəqabət üstünlüyünə çevrilir. Perplexity kimi yeni nəsil axtarış platformalarının bu tərəfdaşlıqlarda yer alması süni intellekt əsaslı informasiya axtarışının gələcək istiqamətini də göstərir.

Digər tərəfdən, bu proses açıq məzmunun gələcəyi ilə bağlı qlobal müzakirələri də gücləndirir. Wikipedia-nın məzmunu hələ də istifadəçilər üçün açıq qalır, lakin onun iri texnologiya şirkətləri tərəfindən kommersiya məqsədilə istifadəsi yeni balans tələb edir. Burada əsas məsələ könüllü əsaslı bilik istehsalının qorunması, redaksiya müstəqilliyinin saxlanılması və maliyyə axınlarının platformanın əsas dəyərlərinə uyğun idarə olunmasıdır. Wikimedia Fondunun vurğuladığı davamlı maliyyə mənbəyi məhz bu balansın qorunmasına xidmət etməlidir.

Qlobal tendensiyalar göstərir ki, yaxın illərdə digər açıq məlumat platformaları da oxşar modellərə keçə bilər. Elmi məlumat bazaları, xəritə xidmətləri və açıq statistik resurslar süni intellektin əsas xammalına çevrildikcə, məlumatın dəyəri daha aydın şəkildə ölçülməyə başlayır. Wikipedia nümunəsi bu keçidin ilk institusional modellərindən biri kimi diqqət çəkir və açıq biliklə yüksək texnologiya arasında yeni əməkdaşlıq formatının mümkün olduğunu göstərir.

Aznews.az