Azərbaycan iqtisadiyyatına təsir edən qlobal valyuta dəyişiklikləri - ŞƏRH

Son aylarda beynəlxalq valyuta bazarlarında avronun ABŞ dolları qarşısında möhkəmlənməsi diqqət çəkən iqtisadi tendensiyalardan biri kimi formalaşır. Bu proses yalnız Avropa iqtisadiyyatındakı nisbi stabillik və Avropa Mərkəzi Bankının (AMB) siyasəti ilə əlaqələndirilməməli, əksinə ABŞ dollarının zəifləməsinin qlobal iqtisadi və geosiyasi mühitdə yaratdığı təsirlərlə izah olunmalıdır. ABŞ-ın fiskal siyasətindəki dəyişikliklər, ticarət münaqişələri və siyasi qeyri-müəyyənliklər dolların “təhlükəsiz liman” statusunu zəiflədərək investorların riskləri diversifikasiya etməsinə gətirib çıxarır. Nəticədə, qlobal investorlar və müəssisələr öz valyuta portfellərini şaxələndirir, bu da avro kimi digər valyutalara marağın artmasına səbəb olur.

2025-ci ilin ilk yarısında spot dollar indeksinin 10,7 % ucuzlaşması, uzunmüddətli perspektivdə qeyri-adi bir hadisə olmasa da, qlobal ticarət və kapital axınlarında əhəmiyyətli dəyişikliklər yaradır. Bu dəyişikliklərin təsirləri Azərbaycanın da daxil olduğu ölkələrdə özünü göstərəcək. Azərbaycan manatının ABŞ dollarına fiks olunmuş məzənnəsi fonunda dolların zəifləməsi manatın avroya qarşı zəifləməsi ilə nəticələnir. Bu məzənnə münasibəti idxal olunan məhsulların, xüsusilə avro ilə hesablaşmalar aparılan sektorların qiymətlərində artıma səbəb olur ki, bu da istehlakçı inflyasiyasını gücləndirir. Məsələn, son bir ildə ölkəyə gətirilən istehlak mallarının qiymətində 25 %-ə yaxın artım müşahidə olunub və bu, ərzaq inflyasiyasına da təsir göstərir.

Digər tərəfdən, bu valyuta dəyişiklikləri qeyri-neft sektoru ixracatçıları üçün əlverişli imkanlar yaradır. Avronun möhkəmlənməsi Azərbaycanın Avropa bazarlarında rəqabət qabiliyyətini yüksəldir, çünki məhsullarımız avro ilə ifadədə daha ucuzlaşır və bu, yerli sahibkarların xarici bazarlara çıxışını asanlaşdırır. Bu vəziyyət qeyri-neft sektorunun inkişafına töhfə verərək iqtisadi diversifikasiyanın güclənməsinə imkan yaradır. İqtisadçı Rəşad Həsənovun qeyd etdiyi kimi, avro/dollar məzənnəsinin 1,16 səviyyəsindən ilin sonuna qədər 1,20-1,22-yə yüksələcəyi proqnozlaşdırılır ki, bu da avronun əlavə 3 %-ə qədər möhkəmlənməsi deməkdir. Bu isə idxal-ixrac balansında qiymətlərin dəyişməsinə səbəb olmaqla yanaşı, iqtisadi qərarların verilməsində önəmli rol oynayacaq.

Azərbaycan Mərkəzi Bankı (AMB) tərəfindən aparılan valyuta siyasəti isə mövcud vəziyyətin idarə edilməsində əsas rolu oynayır. AMB-nin açıqlamasına görə, manatın nominal effektiv məzənnəsi son dövrdə nisbi sabit qalıb və bu, inflyasiya üzərində azaldıcı təsir göstərir. Valyuta risklərinin idarə olunması əsasən iqtisadi subyektlərin üzərindədir və onlar forvard, fyuçers və svop kimi maliyyə alətlərindən istifadə etməklə bu riskləri effektiv şəkildə azalda bilərlər. AMB valyuta bazarında avronun möhkəmlənməsinin təsirini məhdud hesab edir, bunun səbəbi idxalın valyuta strukturunda ABŞ dollarının üstünlüyü və avrozonadan idxalın ümumi payının cəmi 12,5 % olmasıdır. Bu da göstərir ki, valyuta məzənnələrindəki dəyişikliklərin idxal və istehlak üzərində təsiri müəyyən çərçivədə qalır.

Eyni zamanda, AMB valyuta bazarına birbaşa müdaxilə etməmə siyasətini davam etdirir və məzənnə dinamikasının əsasən tədiyə balansı, valyuta təklifi və tələbi, həmçinin iqtisadi subyektlərin gözləntiləri ilə formalaşdığını vurğulayır. Cari əməliyyatlar balansının profisitli olması isə ölkənin valyuta ehtiyatlarının kifayətliliyini və iqtisadi dayanıqlılığını təmin edir. Bu da manatın uzunmüddətli dövrdə ucuzlaşmasının qarşısını alır və valyuta bazarında sabitliyin qorunmasına şərait yaradır.

Qlobal valyuta bazarlarında baş verən bu dəyişikliklər Azərbaycanın iqtisadi inkişafı üçün həm risklər, həm də fürsətlər gətirir. İdxal mallarının bahalaşması inflyasiya təzyiqini artırsa da, qeyri-neft ixracatçılarının Avropa bazarında rəqabət qabiliyyətinin yüksəlməsi iqtisadi şaxələndirmə siyasətinə müsbət təsir göstərir. Bu, ölkənin iqtisadi sabitliyinin qorunması və dayanıqlı inkişafı üçün vacibdir. Mərkəzi Bankın və iqtisadi ekspertlərin mövcud qiymətləndirmələri göstərir ki, qısamüddətli dövrdə valyuta məzənnələrində dəyişikliklərə adaptasiya çətin olsa da, orta və uzunmüddətli perspektivdə risklər nəzarət altındadır və Azərbaycan iqtisadiyyatı bu vəziyyətdən balanslı şəkildə faydalanmağı bacaracaq.

Nuray,

Aznews.az