“Etirazların coğrafiyası İranın daxili sabitlik böhranını göstərir” – Tural İsmayılov

“İranda davam edən etiraz aksiyalarının coğrafi miqyası və iştirakçı dairəsinin genişliyi ölkənin daxili sabitlik problemlərinin dərinliyini əks etdirir. 26 vilayətdə 78 şəhərdə 222 nümayiş məntəqəsinin qeydə alınması narazılığın lokallaşdırılmış deyil, geniş sosial bazaya malik olduğunu göstərir. 20 nəfərin ölümü və təhlükəsizlik tədbirlərinin gücləndirilməsinə baxmayaraq aksiyaların davam etməsi vəziyyətin ciddiliyinə işarədir. 2020-ci il təyyarə faciəsində həlak olanların ailələrinin etirazlara qoşulması hadisənin yalnız cari sosial-iqtisadi problemlərlə məhdudlaşmadığını, keçmiş hadisələrlə bağlı hesabatlılıq tələblərinin də gündəmdə qaldığını nümayiş etdirir. Bu, etiraz hərəkatının müxtəlif qrupların və narazılıqların birləşdiyi platforma çevrildiyini deməkdir”.

Bu fikirləri Aznews.az-a açıqlamasında siyasi şərhçi Tural İsmayılov deyib.

Xatırladaq ki, İranda etiraz aksiyaları davam edir. Aksiyalar çərçivəsində 26 vilayətin 78 şəhərində 222 nöqtədə nümayişlər, tətillər və tələbə etirazları qeydə alınıb. Məlumata görə, ölənlərin sayı 20-yə çatıb. Bildirilib ki, gücləndirilmiş təhlükəsizlik tədbirlərinə və bəzi ərazilərdə davam edən qarşıdurmalara baxmayaraq, etirazların coğrafi yayılması dəyişməz qalır. Etirazlara dəstək verənlər arasında 2020-ci ildə baş vermiş təyyarə faciəsində həlak olanların ailələri də yer alır. Söhbət İran hava məkanında vurulan “Ukraine International Airlines” aviaşirkətinə məxsus Boeing 737 tipli sərnişin təyyarəsindən gedir. Etiraz aksiyaları fonunda hökumət ABŞ-nin Venesuelada həyata keçirdiyi əməliyyatı da sərt tənqid edib. Tehran Vaşinqtona qarşı Qlobal Cənub ölkələrini vahid cəbhədə birləşdirməyə çalışır.

Siyasi şərhçi bildirib ki, tələbə etirazları və tətillərin baş verməsi aksiyaların müxtəlif sosial təbəqələri əhatə etdiyini, həmçinin təhsil sektorunda da ciddi narazılıqların mövcud olduğunu göstərir.

"Bu daxili gərginlik fonunda Tehranın ABŞ-nin Venesuela əməliyyatını kəskin tənqid etməsi və Qlobal Cənub ölkələrini Vaşinqtona qarşı birləşdirməyə çalışması klassik siyasi strategiya nümunəsidir. Daxili problemlərdən diqqətin yayındırılması və xarici təhlükə obrazının yaradılması daxili sabitliyin təmin edilməsi üçün tez-tez istifadə olunan mexanizmdir. Tehran çalışır ki, özünü anti-imperialist mübarizənin lideri kimi təqdim edərək, həm Qlobal Cənub ölkələri ilə əlaqələrini möhkəmləndirsin, həm də daxili ictimaiyyət qarşısında legitimlik qazansın. Bu strategiyanın potensial nəticələri mürəkkəbdir. Bir tərəfdən, Latın Amerikası, Afrika və Asiyanın bəzi ölkələri ilə ideoloji və siyasi yaxınlaşma imkanları yarana bilər. Anti-qərb ritorikası bu ölkələrin bəzilərində rezonans tapa bilər. Digər tərəfdən, bu mövqe İranın artıq gərgin olan münasibətlərini ABŞ və onun müttəfiqləri ilə daha da mürəkkəbləşdirə bilər. Qərb ölkələri İranın bu addımlarını regional sabitliyə təhdid kimi qiymətləndirə və cavab tədbirləri görə bilərlər. Tehranın Qlobal Cənub strategiyası iqtisadi məhdudiyyətlərdən yan keçmək cəhdləri ilə də əlaqəlidir. Sanksiyalar şəraitində alternativ ticarət tərəfdaşlarının tapılması və iqtisadi əlaqələrin şaxələndirilməsi İran üçün prioritetdir. Venesuela hadisəsinin aktuallaşdırılması bu kontekstdə başqa sanksiya altında olan və ya Qərblə münasibətləri gərgin olan ölkələrlə əlaqələrin möhkəmləndirilməsi üçün fürsət kimi görülür. Lakin bu strategiyanın məhdudiyyətləri də vardır. Çünki bir çox Qlobal Cənub ölkəsi həm Qərb, həm də digər güc mərkəzləri ilə balanslı münasibətlər qurmağa üstünlük verir və açıq şəkildə tərəf tutmaqdan çəkinirlər. İranın daxili vəziyyətinin qeyri-sabitliyi də onu cəlbedici tərəfdaş kimi qiymətləndirməkdə şübhələr yaradır. Ölkənin iqtisadi çətinlikləri və beynəlxalq təcridliyi onun regionda və beynəlxalq arenada effektiv koalisiya yaratmaq imkanlarını məhdudlaşdırır. İranın bu mövqeyi Körfəz ölkələri ilə münasibətləri də daha da gərginləşdirə bilər. Səudiyyə Ərəbistanı, BƏƏ və Bəhreyn kimi ölkələr İranın regional nüfuzunun artmasından narahatdırlar və Tehranın hər hansı beynəlxalq koalisiya yaratmaq cəhdlərinə qarşı çıxa bilərlər. İsraillə münasibətlər onsuz da maksimum gərginlik nöqtəsindədir və İranın belə addımları bu vəziyyəti dəyişməyəcək, lakin regional təhlükəsizlik hesablamalarını mürəkkəbləşdirəcək. Avropa ölkələri ilə münasibətlər baxımından vəziyyət daha çoxşaxəlidir. Avropa İranla nüvə sazişinin saxlanılmasında maraqlıdır, lakin Tehranın agresiv retorikası və insan haqları pozuntuları Avropa ictimaiyyətində ciddi narahatlıq doğurur. İranın ABŞ-ə qarşı açıq müxalifət strategiyası Avropanın vasitəçilik imkanlarını məhdudlaşdırır və transatlantik əlaqələrdə Avropanı çətin vəziyyətə salır. Nəticə etibarilə, İranın daxili etirazları xarici siyasət ritorikası ilə əhatə etmək cəhdi qısamüddətli diqqət yayındırma effekti versə də, uzunmüddətli perspektivdə ölkənin beynəlxalq təcridliyini dərinləşdirə bilər. Tehranın real problemləri həll etmək əvəzinə ideoloji konfrontasiyaya üstünlük verməsi daxili vəziyyətin stabilləşməsinə kömək etməyəcək və regional münasibətləri daha da mürəkkəbləşdirəcək".

Rəfiqə Namazəliyeva,

AzNews.az