Taksi xidməti: Yaponiyada "uçur", Azərbaycanda "sürünür"

Yaponiya şəhər nəqliyyatını artıq üçüncü ölçüyə – havaya daşımağa başlayıb. SkyDrive Inc. tərəfindən hazırlanan “SD-05” pilotsuz uçuş aparatı Tokio körfəzi üzərində ilk nümayiş xarakterli uçuşunu həyata keçirib. Təxminən dəqiqə yarım davam edən sınaq zamanı aparat 150 metr məsafə qət edib. Layihənin reallaşmasında Mitsubishi Estate Co. və Kanematsu Corp. kimi iri şirkətlərin iştirakı isə göstərir ki, söhbət sadəcə texnoloji eksperimentdən yox, şəhər planlaşdırmasının yeni mərhələsindən gedir.

“SD-05” 12 daşıyıcı vintlə təchiz olunub, elektrik batareyaları ilə işləyir və 15-40 kilometr məsafə qət edə bilir. Üç nəfərlik tutumu olan bu aparat klassik təyyarə deyil – o, şəhər daxili hava mobilliyi üçün nəzərdə tutulmuş eVTOL modelidir. Məqsəd aydındır: yerüstü tıxacları azaltmaq, zaman itkisini minimuma endirmək və nəqliyyatı çoxsəviyyəli sistemə çevirmək.

Bu faktın özü artıq bir tezisdir: inkişaf etmiş ölkələr nəqliyyat problemini genişləndirməklə deyil, alternativ ölçü yaratmaqla həll etməyə çalışırlar.

Amma eyni vaxtda Azərbaycanda vəziyyət tam fərqli müstəvidədir. Biz hələ də ənənəvi taksi xidmətinin struktur problemlərini həll edə bilməmişik. Keyfiyyət standartları qeyri-bərabərdir, sürücü peşəkarlığı vahid sistem üzrə formalaşmayıb, qiymət siyasəti isə əsasən rəqəmsal platformaların alqoritmlərindən asılıdır. Şəhərdə artan avtomobil sayı yol infrastrukturunu üstələyir, nəticədə taksi xidmətinin sürəti və effektivliyi azalır.

Burada ikinci tezis ortaya çıxır: nəqliyyat problemi təkcə texnoloji məsələ deyil, idarəetmə və planlaşdırma məsələsidir.

Tokio hava məkanını iqtisadi aktivliyə çevirir. Bakı isə hələ yer səthində koordinasiyanı tam təmin edə bilmir. Bu, müqayisə xatirinə deyil, inkişaf mərhələlərinin fərqini göstərmək üçündür. Çünki hava taksisi ideyası yalnız texnologiya deyil, həm də ciddi hüquqi baza, təhlükəsizlik mexanizmləri və şəhər planlaşdırması tələb edir.

Əgər şəhərdə yerüstü taksi sistemi belə tam tənzimlənməyibsə, hava məkanının kommersiya istifadəsi barədə danışmaq hələ tezdir. Əks halda, innovasiya imitasiya xarakteri daşıyacaq.

Lakin bu o demək deyil ki, perspektiv yoxdur. Xəzər sahili zonaları, yeni salınan yaşayış massivləri və biznes mərkəzləri gələcəkdə pilot layihələr üçün potensial daşıyır. Sadəcə prioritet düzgün müəyyənləşdirilməlidir: əvvəl sistem, sonra texnologiya.

Yaponiya artıq tıxacın üzərindən uçmağa hazırlaşır. Biz isə hələ də tıxacın içində dayanmışıq. Sual budur: inkişaf üçün göyə baxmaq lazımdır, yoxsa əvvəlcə yerə düz baxmaq?

Zeynal ABDİN