Dopamin detoksu: beynin mükafat sisteminə fasilə vermək mümkündürmü? - ARAŞDIRMA

Səhər gözünü açan kimi telefona baxmaq, sosial şəbəkələrdə xəbərləri yeniləmək, gün ərzində qəhvəsiz qala bilməmək, axşam isə uzun saatlar ərzində serial izləmək. Tanış səhnələrdir, elə deyilmi? Əslində bütün bunlar beynimizin dopamin adlı neyrotransmitterlə işləyən mükafat sisteminin gündəlik oyunudur. Dopamin bizə xoşbəxtlik deyil, gözlənti hissi verir. Yəni hər dəfə telefon ekranına baxanda ya da şirniyyat yedikdə beynimiz “mükafat” gözləyir və bu proses təkrarlandıqca daha da asılı vəziyyət yaranır.

Məhz buna görə də son illərdə “dopamin detoksu” anlayışı geniş yayılıb. İnsanlar gündəlik həyatın kiçik zövqlərindən müvəqqəti uzaqlaşaraq öz diqqətlərini bərpa etməyə çalışırlar. Adı bir qədər paradoksal səslənsə də, məqsəd dopamini tamamilə dayandırmaq deyil. Əslində söhbət beynin həddindən artıq stimullaşdırılmasına fasilə verməkdən gedir.

Dopamin detoksunun tərəfdarları deyirlər ki, bu təcrübə sayəsində ən sadə işlər belə insana daha maraqlı görünür. Bir neçə gün sosial şəbəkələrdən uzaq qalan şəxs kitab oxumağın, təbiətdə gəzintinin və ya dostlarla söhbətin əvvəlkindən qat-qat dəyərli olduğunu hiss edir. Bu, beynin təbii həssaslığının geri qayıtması ilə bağlıdır. Yəni mükafat sistemi artıq kiçik uğurları da “dəyərli” kimi qəbul etməyə başlayır.

Elm isə bu mövzuya daha ehtiyatla yanaşır. Aparılan tədqiqatlarda dopamin detoksunun özü ayrıca tibbi metod kimi qəbul edilmir. Amma nəticələr göstərir ki, texnologiya asılılığından əziyyət çəkən insanlarda belə fasilələr konsentrasiya səviyyəsini artırır və motivasiyanı bərpa edir. Xüsusilə universitet tələbələri və ofis işçiləri üzərində aparılan sınaqlar göstərib ki, sosial media istifadəsini məhdudlaşdırmaq akademik və peşəkar nəticələrə müsbət təsir göstərir.

Əlbəttə, burada yanlış anlaşılmalar da var. Dopamin detoksunu bir “möcüzəvi həll” kimi təqdim etmək doğru deyil. Çünki dopamin həyatımız üçün zəruri maddədir. Problem onun çoxluğunda yox, balanssızlığındadır. Ona görə də bu metod daha çox bir “təcrübə” və ya “vasitə” kimi qəbul edilməlidir. Əsl həll isə uzunmüddətli sağlam vərdişlərdədir: idman, meditasiya, keyfiyyətli yuxu, sağlam qida və real ünsiyyət. Bunlar dopamin səviyyəsini təbii ritmə qaytaran ən etibarlı amillərdir.

Dopamin detoksu ilə bağlı insanların ən çox verdiyi sual isə budur: “Nə qədər davam etməlidir?” Cavab sadədir: hər kəs üçün fərqli. Bəziləri üçün 24 saat kifayətdir, bəziləri isə bir həftəlik fasilə ilə real fərqi hiss edir. Əsas odur ki, insan bu müddətdə öz diqqətini hansı stimullara həddindən artıq sərf etdiyini kəşf edir. Yəni detoksun ən böyük qazancı balanssızlığı tanımaq və həyat tərzinə uyğun korreksiya aparmaqdır.

Əgər müasir dövrün sürətli ritmində beynimizi bir az sakitləşdirməyə, diqqətimizi həqiqi hədəflərə yönəltməyə ehtiyacımız varsa, dopamin detoksu yaxşı başlanğıc ola bilər. Amma onu həyat tərzinin mərkəzinə çevirmək yox, sadəcə balansı tapmaq üçün bir vasitə kimi görmək daha real və sağlam yanaşmadır.

Nuray,

Aznews.az