Gübrə ticarətində dönüş: idxal artır, ixrac azalır - ŞƏRH

2026-cı ilin ilk rübündə Azərbaycanın gübrə ticarətində diqqətçəkən disbalans formalaşıb. Rəsmi məlumatlara görə, ölkə 29,4 milyon ABŞ dolları dəyərində gübrə idxal edib ki, bu da illik müqayisədə 28,7 faiz artım deməkdir. Eyni dövrdə gübrə ixracı 29,2 milyon dollar təşkil edib və ötən ilin analoji dövrünə nisbətən 39,5 faiz azalıb. Ümumi ticarət fonunda isə həm ixrac, həm də idxalda azalma qeydə alınıb.

Bu dinamika ilk növbədə daxili kənd təsərrüfatında tələbin artması ilə izah oluna bilər. Azərbaycanda son illər aqrar sektorda məhsuldarlığın artırılması istiqamətində aparılan siyasət, subsidiyalar və intensiv əkinçilik modellərinin tətbiqi mineral gübrələrə ehtiyacı artırır. Əkin sahələrinin genişləndirilməsi və məhsuldarlıq hədəfləri gübrə istehlakının struktur şəkildə yüksəlməsinə səbəb olur. Bu baxımdan idxalın artımı qısamüddətli təzyiq kimi görünsə də, kənd təsərrüfatı istehsalının genişlənməsi ilə əlaqəli funksional xarakter daşıyır.

Digər tərəfdən, ixracın kəskin azalması bir neçə paralel faktorla bağlıdır. Qlobal gübrə bazarında son illərdə qiymətlərin dalğalanması, xüsusilə enerji daşıyıcılarının qiymətinə bağlı olaraq istehsal xərclərinin dəyişməsi ixrac imkanlarına təsir göstərir. Dünyada iri gübrə ixracatçıları olan ölkələrdə istehsalın artması və bazarların rəqabətinin güclənməsi də Azərbaycan kimi orta həcmli ixracatçıların payına təsir edən amillər sırasındadır. Bununla yanaşı, daxili tələbin artması fonunda istehsalın bir hissəsinin ixracdan yerli bazara yönəldilməsi də statistik azalmaya səbəb ola bilər.

Maraqlı məqam ondan ibarətdir ki, idxal və ixrac dəyərlərinin bir-birinə yaxın olmasına baxmayaraq, dinamika fərqlidir. Bu isə gübrə bazarında struktur dəyişikliklərinin getdiyini göstərir. Əgər əvvəlki dövrlərdə ixrac yönümlü model daha aktiv idisə, hazırda daxili təminatın prioritetləşdiyi müşahidə olunur. Bu yanaşma ərzaq təhlükəsizliyi və kənd təsərrüfatında dayanıqlılığın təmin edilməsi baxımından praktik məntiqə əsaslanır.

Ümumi xarici ticarət dövriyyəsində azalma fonunda gübrə idxalının artması isə bu məhsulun strateji əhəmiyyətini ön plana çıxarır. İdxalın ümumi idxalda cəmi 0,74 faiz paya malik olması nisbi olaraq aşağı göstəricidir, lakin kənd təsərrüfatının effektivliyi baxımından bu məhsulun rolu daha genişdir. Eyni şəkildə ixracda payın 0,54 faiz olması da sektorun ümumi ixrac strukturunda məhdud yer tutduğunu göstərir, lakin bu, onun iqtisadi əhəmiyyətini azaldan faktor kimi qiymətləndirilmir.

Qlobal tendensiyalar da bu istiqamətdə oxşar mənzərəni əks etdirir. Son illərdə bir çox ölkələr gübrə və digər aqrokimyəvi məhsullar üzrə idxaldan asılılığı azaltmaqla yanaşı, daxili istehsalı və ehtiyatları gücləndirməyə çalışır. Bu isə həm qiymət sabitliyini təmin etmək, həm də ərzaq təhlükəsizliyini qorumaq məqsədi daşıyır. Azərbaycanın mövcud göstəriciləri də bu tendensiya ilə uyğunluq təşkil edir.

Beləliklə, müşahidə olunan dəyişikliklər təkcə ticarət balansındakı fərqlə məhdudlaşmır, həm də iqtisadi prioritetlərin yenidən formalaşdığını göstərir. Gübrə idxalının artması və ixracın azalması fonunda daxili bazarın təminatı və aqrar sektorun inkişafı ön plana çıxır ki, bu da uzunmüddətli perspektivdə kənd təsərrüfatının dayanıqlı inkişafına xidmət edən əsas amillərdən biri kimi çıxış edir.

AzNews.az