Aİ-nin “AccelerateEU” planı: enerji böhranına cavab və strateji dönüş - ŞƏRH

Avropa Komissiyasının “AccelerateEU” planını təqdim etməsi qlobal enerji bazarlarında artan qeyri-müəyyənlik fonunda Aİ-nin koordinasiyalı və strateji cavab formalaşdırmaq cəhdidir. Hörmüz boğazında yaranan gərginlik nəticəsində neft və mayeləşdirilmiş təbii qaz tədarükünün məhdudlaşması qiymətləri kəskin artırıb və bu, artıq Aİ ölkələrinin idxal xərclərinə ciddi təsir göstərərək əlavə 24 milyard avro yük formalaşdırıb. Gündəlik 500 milyon avrodan artıq artım isə vəziyyətin nə qədər kritik olduğunu açıq şəkildə nümayiş etdirir.

Qlobal enerji sistemində Hörmüz boğazının strateji rolu nəzərə alındıqda, bu cür fasilələrin bazarlara təsiri gözlənilən idi. Beynəlxalq Enerji Agentliyinin məlumatlarına görə, dünya üzrə neft ticarətinin təxminən 20 faizi bu marşrutdan keçir. Bu səbəbdən regionda hər hansı geosiyasi gərginlik dərhal qiymətlərə və təchizat zəncirlərinə təsir edir. Son hadisələr bir daha göstərir ki, Aİ-nin enerji təhlükəsizliyi hələ də xarici mənbələrdən yüksək asılılıq səviyyəsində qalır.

“AccelerateEU” planı bu asılılığı azaltmaq və enerji siyasətində parçalanmanı minimuma endirmək məqsədi daşıyır. Əsas istiqamət təmiz enerji mənbələrinə keçidin sürətləndirilməsi, enerji səmərəliliyinin artırılması və üzv ölkələr arasında koordinasiyanın gücləndirilməsidir. Bu yanaşma əslində daha əvvəl qəbul edilmiş REPowerEU strategiyasının məntiqi davamı kimi çıxış edir, lakin mövcud böhran onun icrasını sürətləndirməyi zəruri edir. Avropa Komissiyasının məlumatlarına əsasən, son illərdə bərpa olunan enerji istehsalında artım müşahidə olunsa da, ümumi enerji balansında qaz və neftin payı hələ də əhəmiyyətli olaraq qalır.

Enerji idxal xərclərinin kəskin artması Aİ iqtisadiyyatı üçün çoxşaxəli təsirlər yaradır. Bir tərəfdən sənaye sektorunda istehsal xərcləri yüksəlir, digər tərəfdən isə inflyasiya təzyiqləri güclənir. Xüsusilə enerji intensiv sahələrdə fəaliyyət göstərən müəssisələr üçün bu vəziyyət rəqabət qabiliyyətinin zəifləməsinə gətirib çıxara bilər. Avropa Mərkəzi Bankının əvvəlki hesabatlarında da enerji qiymətlərinin inflyasiyanın əsas drayverlərindən biri olduğu vurğulanır. Bu baxımdan “AccelerateEU” yalnız enerji siyasəti sənədi deyil, həm də makroiqtisadi sabitliyin qorunmasına yönəlmiş alət kimi qiymətləndirilə bilər.

Planın diqqət çəkən tərəflərindən biri koordinasiya mexanizmlərinin gücləndirilməsidir. Aİ daxilində enerji siyasətində fərqli yanaşmalar və milli prioritetlər mövcuddur ki, bu da böhran vəziyyətlərində operativ qərar qəbulunu çətinləşdirir. Vahid yanaşmanın formalaşdırılması isə həm resursların daha səmərəli bölüşdürülməsinə, həm də bazar sabitliyinin təmin olunmasına xidmət edir. Eyni zamanda, bərpa olunan enerji layihələrinə investisiyaların artırılması uzunmüddətli perspektivdə idxaldan asılılığı azaltmaqla yanaşı, enerji qiymətlərinin daha stabil səviyyədə qalmasına şərait yarada bilər.

Mövcud tendensiyalar göstərir ki, qlobal enerji bazarında geosiyasi risklər yaxın dövrdə də əsas faktor olaraq qalacaq. Bu şəraitdə Aİ-nin sürətləndirilmiş enerji transformasiyası strategiyası yalnız cari böhrana reaksiya deyil, həm də gələcək risklərin idarə olunmasına yönəlmiş struktur dəyişiklik kimi çıxış edir. Təmiz enerji texnologiyalarına keçid və daxili istehsalın artırılması istiqamətində atılan addımlar enerji təhlükəsizliyinin daha dayanıqlı model üzərində qurulmasına imkan yaradır.

AzNews.az