Rəqəmsal iqtisadiyyatın inkişafına kəskin ehtiyac var - ŞƏRH

Azərbaycan Kosmik Agentliyi rəsmisinin səsləndirdiyi fikirlər əslində Azərbaycanın kosmik siyasətində yeni mərhələyə keçid niyyətini göstərir. Burada əsas mesaj ondan ibarətdir ki, ölkə artıq yalnız xarici texnologiya və xidmət alıcısı olmaq deyil, daxildə kosmik texnologiya ekosistemi formalaşdırmaq istəyir. Bu, sadəcə peyk sahibi olmaqdan fərqli olaraq, kosmik iqtisadiyyat qurmaq mərhələsidir.

Azərbaycan indiyədək daha çox peyk operatoru modeli ilə fəaliyyət göstərib. Azərbaycan Kosmik Agentliyi telekommunikasiya və yer müşahidəsi peykləri vasitəsilə xidmətlər göstərib, müəyyən regional bazarlara çıxıb və beynəlxalq tərəfdaşlarla işləyib. Fuad Aslanovun çıxışında diqqət çəkən məqam isə “yerli tərəfdaşlara əsaslanmaq” ifadəsidir. Bu, o deməkdir ki, gələcəkdə peyk məlumatlarının emalı, proqram təminatı, süni intellekt əsaslı müşahidə sistemləri, kənd təsərrüfatı monitorinqi, coğrafi informasiya həlləri və hətta müəyyən avadanlıq komponentləri üzrə daxili şirkətlərin yaranması hədəflənir.

“Milli Kosmik İnkubasiya” layihəsinin əsas məqsədi də məhz budur — kosmik sektoru dövlət qurumundan çıxarıb biznes və startap mühitinə inteqrasiya etmək. Dünyada kosmik iqtisadiyyatın ən sürətli böyüyən hissəsi artıq dövlət agentlikləri deyil, özəl sektordur. ABŞ-də SpaceX, Planet Labs və digər şirkətlərin yaratdığı model göstərdi ki, kosmik texnologiyalar artıq yalnız supergüclərin əlində olan qapalı sahə deyil. Azərbaycanda da bu istiqamətdə ilkin texnoloji sahibkar mühiti yaradılmağa çalışılır.

Fuad Aslanovun “kosmos artıq qapalı icma deyil” fikri də buna işarə edir. Əvvəllər kosmik sənaye çox böyük dövlət investisiyası və hərbi-siyasi güc tələb edən sahə hesab olunurdu. İndi isə bulud texnologiyaları, açıq peyk məlumatları, mini-peyklər və kommersiya platformaları sayəsində kiçik ölkələr və startaplar da bu bazara daxil ola bilir.

Digər mühüm məqam rəqəmsal iqtisadiyyatla kosmik sektor arasında əlaqənin vurğulanmasıdır. Azərbaycan hökumətinin qəbul etdiyi rəqəmsal iqtisadiyyat strategiyasında kosmik texnologiyalar yalnız peyk xidməti kimi yox, məlumat iqtisadiyyatının elementi kimi nəzərdə tutulur. Yer müşahidəsi məlumatları kənd təsərrüfatı, ekologiya, logistika, enerji infrastrukturu, şəhər planlaşdırılması və sərhəd təhlükəsizliyi kimi sahələrdə böyük iqtisadi dəyər yarada bilər.

Hazırda 2 %-lik töhfə rəqəmi kiçik görünə bilər. Amma burada əsas məsələ faizdən çox istiqamətin müəyyənləşməsidir. Əgər ölkədə kosmik məlumat analitikası, geoinformasiya xidmətləri, peyk üzərindən IoT həlləri, pilotsuz sistemlər və AI inteqrasiyası inkişaf etsə, bu sahə gələcəkdə yüksək əlavə dəyər yaradan texnoloji sektora çevrilə bilər.

Lakin burada bir risk də var. Belə layihələrin real nəticə verməsi üçün sadəcə tədbirlər və inkubasiya proqramları kifayət etmir. Əsas məsələ:

• universitet–sənaye əlaqəsinin qurulması,
• texnoloji kapitalın maliyyələşdirilməsi,
• yerli mühəndis bazasının yetişdirilməsi,
• dövlət sifarişlərinin yerli startaplara açılması,
• beynəlxalq bazara çıxış imkanlarının yaradılmasıdır.

Əks halda “kosmik startap” anlayışı formal təqdimatlardan o yana keçməyə bilər.

Bununla belə, çıxışın ümumi məzmunu göstərir ki, Azərbaycan kosmik siyasətini tədricən dövlət operatoru modelindən innovasiya və texnologiya ekosistemi modelinə keçirməyə çalışır. Bu isə uzunmüddətli perspektivdə ölkənin qeyri-neft iqtisadiyyatı və yüksək texnologiyalar sektoru üçün strateji istiqamətlərdən biri hesab oluna bilər.

Nuray, Aznews.az