- İşin içi
- 19:44
- 1 083
Azeri Light 125 dolları keçdi - ŞƏRH
Azərbaycanın “Azeri Light” markalı neftinin qiymətinin 125,19 ABŞ dollarına yüksəlməsi enerji bazarında son dövrdə formalaşan kəskin bahalaşmanın yeni mərhələyə keçdiyini göstərir. Gün ərzində qiymətin 4,51 dollar və ya 3,74% artması ilə “Azeri Light”ın dəyəri Azərbaycanın 2026-cı il dövlət büdcəsinin hesablandığı 65 dollarlıq baza qiymətindən təxminən 1,93 dəfə yüksək olub. “Brent”in dekabr fyuçersinin 129,09 dollar təşkil etməsi də Azərbaycan neftinin bahalaşmasının ayrıca lokal hadisə deyil, qlobal bazardakı genişmiqyaslı qiymət hərəkətinin bir hissəsi olduğunu göstərir.
Lakin burada əsas məsələ neftin 125 dollar olması deyil, bazarın niyə bu səviyyəyə gəlib çıxmasıdır. Beynəlxalq Enerji Agentliyinin sentyabr hesabatında 2026-cı ildə qlobal neft təklifinin 100,7 milyon barel/günə qədər azalacağı, il ərzində təchizatın 5,7 milyon barel/gün geriləyəcəyi bildirilir. Eyni zamanda, qlobal neft ehtiyatlarının avqust ayında daha 95 milyon barel azalaraq ilin əvvəlindən ümumi azalmanı 507 milyon barelə çatdırdığı qeyd olunur. Yəni qiymət artımının arxasında yalnız tələb deyil, fiziki təchizat və ehtiyatlarla bağlı ciddi sıxlıq da dayanır.
Son günlər bazarda geosiyasi risk daha da güclənib. Reuters-in 8 oktyabr tarixli məlumatına görə, Yaxın Şərqdə neft daşımaları ilə bağlı təhlükələr artıb və Hörmüz boğazından keçən enerji axınlarının təhlükəsizliyi yenidən əsas bazar risklərindən birinə çevrilib. ABŞ hasilatının bir hissəsinin də hava şəraiti səbəbindən dayanması qiymətlərə əlavə təzyiq yaradıb. Belə şəraitdə neftin qiymətində yaranan əlavə risk mükafatı “Azeri Light” kimi ixrac olunan markaların qiymətinə də ötürülür.
Azərbaycan üçün bu qiymət səviyyəsinin əhəmiyyəti ilk növbədə fiskal kanalla bağlıdır. 2026-cı il dövlət büdcəsində neftin orta qiyməti 65 dollar götürülüb. Hazırkı “Azeri Light” qiyməti bu baza göstəricisindən 60,19 dollar və ya təxminən 92,6% yüksəkdir. Təbii ki, bu fərqin hamısı birbaşa büdcəyə əlavə gəlir kimi daxil olmur. Hasilat həcmi, satış şərtləri, konsorsium payları, xərclər, vergi mexanizmləri və Dövlət Neft Fondunun gəlirləri kimi amillər faktiki fiskal nəticəni müəyyənləşdirir. Buna görə 125 dollarlıq bazar qiymətini avtomatik olaraq büdcə gəlirlərinin eyni nisbətdə artması kimi qiymətləndirmək düzgün olmaz.
Bununla belə, qiymət fərqi kifayət qədər böyükdür. Dövlət Neft Fondunun 2026-cı ilin ilk altı ayı üzrə məlumatına görə, Fondun neft-qaz gəlirləri 4,95 milyard manat, aktivlərinin həcmi isə iyunun sonunda 72,6 milyard ABŞ dolları olub. Həmin dövrdə dövlət büdcəsinə Fonddan 6,4 milyard manat transfert edilib. Neft qiymətinin uzun müddət yüksək qalması bu kanallar vasitəsilə dövlət maliyyəsinin gəlir tərəfinə əlavə dəstək yarada bilər.
Digər mühüm məqam Azərbaycanın hasilat strukturudur. 2026-cı ilin yanvar-iyun aylarında ölkədə kondensat da daxil olmaqla 13,3 milyon ton neft hasil edilib. Bunun 7,9 milyon tonu “Azəri-Çıraq-Günəşli” blokunun payına düşüb. Həmin dövrdə ölkədən 10,5 milyon ton neft ixrac olunub və ixracın 9,5 milyon tonu konsorsiumların payına düşüb. Bu rəqəmlər göstərir ki, dünya neft qiymətlərindəki dəyişiklik Azərbaycan iqtisadiyyatı üçün hələ də əhəmiyyətli xarici gəlir kanalı olaraq qalır.
Burada qiymətdən əlavə hasilat həcmi də vacibdir. Yüksək neft qiyməti gəlirin bir hissəsini kompensasiya edə bilsə də, hasilatın aşağı düşməsi qiymət artımının ümumi ixrac gəlirlərinə təsirini məhdudlaşdıra bilər. Bu baxımdan Azərbaycanın neft gəlirlərinin qiymət və həcm komponentləri birlikdə qiymətləndirilməlidir. 2026-cı ilin ilk yarısında AÇG-dən 7,9 milyon ton hasilat qeydə alınması blokun ölkənin enerji gəlirlərindəki rolunun hələ də yüksək olduğunu göstərir.
“Azeri Light”ın Ceyhan limanında FOB qiymətinin 114,56 dollar olması da ayrıca maraqlıdır. Dünya bazarındakı 125,19 dollarlıq qiymətlə müqayisədə fərq təxminən 10,63 dollar təşkil edir. Bu fərq Azərbaycan neftinin keyfiyyət xüsusiyyətləri, nəql marşrutu, bazar şərtləri və müxtəlif qiymətləndirmə bazaları ilə bağlı formalaşır. Odur ki, Azərbaycanın ixrac gəlirlərini qiymətləndirərkən yalnız beynəlxalq “Brent” göstəricisinə deyil, faktiki “Azeri Light” realizasiya qiymətinə baxmaq daha doğru yanaşmadır.
Mövcud bahalaşmanın başqa bir xüsusiyyəti onun dayanıqlılığı ilə bağlı qeyri-müəyyənlikdir. Beynəlxalq Enerji Agentliyi 2026-cı ildə qlobal neft tələbinin 2,5 milyon barel/gün azalacağını proqnozlaşdırır. Eyni zamanda, təchizatın 2027-ci ildə 8 milyon barel/gün artacağı gözlənilir. Bu, bugünkü yüksək qiymətlərin əhəmiyyətli hissəsinin geosiyasi və logistika məhdudiyyətləri ilə bağlı olduğunu göstərir. Təchizat problemləri yumşaldıqca qiymətlərin hazırkı ekstremal səviyyələrdən geri çəkilməsi mümkündür.
Bu məqam Azərbaycan üçün fiskal siyasətdə xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Büdcənin 65 dollarlıq konservativ baza qiyməti üzərində qurulması neftin 125 dollar olduğu şəraitdə əlavə fiskal imkan yarada bilər. Lakin yüksək qiymətdən formalaşan əlavə gəlirin cari xərclərin davamlı şəkildə artırılmasına deyil, uzunmüddətli maliyyə dayanıqlığının gücləndirilməsinə yönəldilməsi daha mühüm məsələyə çevrilir. Çünki neft bazarında qiymət artımı çox vaxt düzxətli və uzunmüddətli olmur.
Azərbaycanın maliyyə mövqeyinin üstün tərəflərindən biri də məhz ehtiyatların mövcudluğudur. 2026-cı il sentyabrın 1-nə strateji valyuta ehtiyatlarının təxminən 91 milyard dollar olduğu, xarici dövlət borcunun isə 4,5 milyard dollar səviyyəsində qaldığı açıqlanıb. Belə maliyyə buferi enerji qiymətlərində gələcək dəyişikliklərin dövlət maliyyəsinə təsirini yumşaltmaq üçün mühüm imkan yaradır.
Yüksək neft qiymətinin qeyri-neft iqtisadiyyatına təsiri də ayrıca nəzərə alınmalıdır. Enerji ixracından əldə olunan gəlirlər dövlət investisiyaları, infrastruktur layihələri və iqtisadi aktivliyin maliyyələşdirilməsi üçün əlavə imkan yarada bilər. Lakin uzunmüddətli iqtisadi dayanıqlıq baxımından əsas məsələ neft gəlirlərinin iqtisadiyyatın digər sahələrində məhsuldarlıq yaradan aktivlərə çevrilməsidir. Əks halda, yüksək qiymətin yaratdığı üstünlük yalnız qısamüddətli fiskal rahatlıqla məhdudlaşa bilər.
Hazırkı bazar şəraitində Azərbaycan üçün daha maraqlı məqam odur ki, enerji gəlirlərində əlavə imkan yaranarkən qlobal iqtisadiyyatın özündə neftə tələbin zəifləməsi riski də artır. Yüksək yanacaq qiymətləri nəqliyyat və istehsal xərclərini yüksəldir, inflyasiya təzyiqini gücləndirir və nəticədə enerji istehlakının azalmasına səbəb ola bilir. IEA-nın 2026-cı il üzrə tələb proqnozunu aşağı salmasının səbəbləri arasında məhz yüksək yanacaq qiymətləri və təchizat problemləri göstərilir.
Bu səbəbdən “Azeri Light”ın 125 dolları keçməsi Azərbaycan üçün həm fürsət, həm də xəbərdarlıq xarakteri daşıyır. Fürsət ondan ibarətdir ki, büdcədə nəzərdə tutulan 65 dollarlıq qiymətlə faktiki bazar qiyməti arasında böyük fərq formalaşıb və bu, dövlətin maliyyə imkanlarını genişləndirə bilər. Xəbərdarlıq isə qiymətin əsasən geosiyasi risklər hesabına yüksəlməsidir. Təchizat zəncirlərinin normallaşması, ehtiyatların bərpası və hasilatın artması halında hazırkı qiymət səviyyəsinin aşağı düşməsi mümkündür.
Nəticədə, 125 dollarlıq “Azeri Light” Azərbaycan üçün yalnız yüksək ixrac gəliri demək deyil. Bu qiymət fiskal ehtiyatların möhkəmləndirilməsi, dövlət borcunun idarə olunması və qeyri-neft sektoruna yönələn investisiyaların maliyyə bazasının genişləndirilməsi üçün əlavə imkan yaradır. Lakin neft gəlirinin ən böyük iqtisadi dəyəri onun yüksək qiymət dövründə nə qədər toplandığından çox, qiymətin aşağı düşdüyü mərhələdə ölkənin maliyyə və iqtisadi dayanıqlığını nə qədər gücləndirə bilməsindən asılı olacaq.
Nuray,
AzNews.az
DİGƏR XƏBƏRLƏR
