“Avropa böyük ehtimalla hərbi deyil, diplomatik həll yolunu seçəcək” – Aytən Qurbanova

"Orta Şərqdə artan gərginlik, xüsusilə İran ətrafında müşahidə olunan hərbi-siyasi dinamika beynəlxalq münasibətlər sistemində yeni risk və çağırışlar formalaşdırır. İranın rəsmi nümayəndəsi İsmayıl Bəqayinin Avropa ölkələrini ABŞ və İsrail tərəfindən mümkün hərbi əməliyyatlara qoşulmamağa çağırması bu kontekstdə yalnız diplomatik bəyanat deyil, eyni zamanda regionda formalaşan güc balansına təsir etməyə yönəlmiş strateji mesaj kimi qiymətləndirilə bilər. Bu çağırış isə öz növbəsində Avropanın qarşısında ciddi seçim dilemması yaradır. Belə ki, qoca qitə transatlantik müttəfiqliyə sadiq qalacaq, yoxsa daha müstəqil və balanslaşdırılmış xarici siyasət kursuna üstünlük verəcək. Mövcud geosiyasi reallıqlar göstərir ki, Avropa ölkələrinin mövqeyi vahid və monolit olmayacaq".

Bu fikirləri Aznews.az-a açıqlamasında siyasi şərhçi Aytən Qurbanova deyib.

Qeyd edək ki, İsmayıl Bəqayi bildirib ki, İran Avropa dövlətlərini ABŞ və İsrailin ehtimal olunan hərbi müdaxiləsinə qoşulmamaqla bağlı xəbərdar edir. Yaxın Şərqdə artan gərginlik, xüsusilə İran ətrafında cərəyan edən proseslər beynəlxalq münasibətlər sistemində yeni suallar formalaşdırır. Regionda mümkün hərbi toqquşma riskləri fonunda böyük güclərin mövqeyi xüsusi diqqət çəkir. Bu baxımdan Tehranın Avropa ölkələrinə etdiyi müraciət bölgədə güc nisbətinin gələcəkdə necə dəyişəcəyinə dair mühüm siqnal kimi qiymətləndirilir.

Siyasi şərhçi qeyd edib ki, NATO çərçivəsində ABŞ-la sıx təhlükəsizlik əməkdaşlığı Avropa dövlətlərinin böyük əksəriyyəti üçün hələ də əsas təminat mexanizmi olaraq qalır.

"Xüsusilə də Şərqi Avropa ölkələri üçün Rusiya faktoru fonunda ABŞ ilə strateji yaxınlıq həyati əhəmiyyət daşıyır. Məhz bu baxımdan yanaşdıqda, həmin dövlətlərin rəsmi Vaşinqtonun mümkün addımlarını siyasi və ya logistik baxımdan dəstəkləməsi ehtimalı istisna edilmir. Lakin Qərbi Avropanın aparıcı dövlətləri daha fərqli yanaşma sərgiləyə bilər. Fransa və Almaniya kimi ölkələr üçün Orta Şərqdə genişmiqyaslı hərbi eskalasiya çoxölçülü risklər yaradır. Birincisi, enerji təhlükəsizliyi məsələsi mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Qlobal enerji bazarlarının qeyri-sabitliyi Avropa iqtisadiyyatına birbaşa təsir göstərir və yeni münaqişə dalğası qiymətlərin kəskin artımı ilə nəticələnə bilər. İkincisi, miqrasiya təzyiqinin artması ehtimalıdır. Orta Şərqdə hərbi qarşıdurmalar adətən yeni qaçqın axınlarına səbəb olur ki, bu da Avropanın daxili siyasi sabitliyinə əlavə yük yaradır. Üçüncüsü isə iqtisadi və ticarət əlaqələrinin pozulması riskidir. Bu faktorlar Avropa İttifaqının institusional yanaşmasına da təsir göstərir. Buna görə də Brüssel ənənəvi olaraq böhranların hərbi deyil, diplomatik yollarla həllini təşviq edir. İranla bağlı əvvəlki təcrübə, xüsusilə nüvə proqramı üzrə razılaşma prosesində Avropanın oynadığı vasitəçi rol göstərir ki, Aİ çoxtərəfli diplomatiyanı prioritet hesab edir. Bu baxımdan İranın çağırışı müəyyən mənada Avropanın öz strateji xəttini yenidən təsdiqləməsi üçün imkan da yaradır. Həmçinin Avropa daxilində “strateji muxtariyyət” ideyasının güclənməsi də diqqətə alınmalıdır. Son illərdə Avropa ölkələri ABŞ-dən tam asılı olmayan təhlükəsizlik və xarici siyasət mexanizmləri formalaşdırmağa çalışırlar. İran məsələsi bu istiqamətdə praktiki sınaq rolunu oynaya bilər. Əgər Avropa ölkələri hərbi eskalasiyadan uzaq duraraq diplomatik xətti seçərsə, bu onların qlobal aktor kimi müstəqil rolunu gücləndirə bilər. Nəticə etibarilə, İranın Avropaya ünvanladığı çağırış yalnız konkret hərbi ssenari ilə bağlı deyil, daha geniş mənada beynəlxalq sistemdə formalaşan yeni güc balansının göstəricisidir. Avropa ölkələrinin verəcəyi cavab isə onların gələcək strateji kursunu müəyyən edən mühüm indikator ola bilər. Mövcud şəraitdə ən real ssenari Avropanın formal müttəfiqlik çərçivəsini qorumaqla yanaşı, praktiki müstəvidə hərbi qarşıdurmadan yayınaraq diplomatik həll yollarına üstünlük verməsi kimi görünür. Bu isə qlobal sabitliyin qorunması baxımından daha rasional və praqmatik yanaşma hesab edilə bilər".

Rəfiqə Namazəliyeva,

AzNews.az