Niyə Pezeşkian?

İran prezidenti İbrahim Rəisinin 19 may 2024-cü ildə helikopter qəzasında həlak olması ilə İran yeni prezident axtarışlarına başladı. Namizədlər İran Konstitusiyasında nəzərdə tutulan qaydalara uyğun olaraq prezident seçkiləri üçün müraciət etdi və Konstitusiya Müdafiəçiləri Şurası (KMŞ) kimin namizəd ola biləcəyinə qərar verdi. Bu çərçivədə 28 iyun 2024-cü ildə keçirilən seçkilər üçün ümumilikdə 6 namizədin ərizəsi təsdiq edildi. Bu adlar arasında əvvəldən diqqət çəkən şəxs Məsud Pezeşkiyan olub. Çünki, Pezeşkiyan islahatçı kimliyi ilə tanınan yeganə namizəd idi. Digər tərəfdən, islahatçı prezident Məhəmməd Hatəminin 2001-2005-ci illər arasında fəaliyyət göstərən ikinci kabinetində səhiyyə naziri vəzifəsini icra edən və 2008-ci ildən bu yana ardıcıl 5 dəfə İran parlamentində millət vəkili olan Pezeşkian 2021-ci ildə prezidentliyə namizədliyi KMŞ tərəfindən rədd edildi. Bu səbəbdən Pezeşkiyanın 2024-cü il prezident seçkilərində namizədliyini irəli sürməsinin səbəblərini anlamaq vacibdir.

Pezeşkianın namizədliyi strateji addım idi?

Bu məqamda diqqət yetirilməli olan əsas məsələ ondan ibarətdir ki, 2018-ci ildən sonra, keçmiş ABŞ prezidenti Donald Tramp 2015-ci ildə İran və ABŞ arasında imzalanmış Birgə Hərtərəfli Fəaliyyət Planından çıxdıqdan sonra İran ciddi təlatümlər yaşayıb. “Müqavimət iqtisadiyyatı” adı altında Rusiya və Çinə arxalanaraq ölkə daxilində sarsılmış iqtisadiyyatı tarazlıqda saxlamaq üçün cəhdlər edilsə də, xalq hər keçən il daha da yoxsullaşırdı. Bununla əlaqədar olaraq ölkənin əsasən kənd yerlərində su etirazları və benzin etirazları kimi ictimai hərəkatlar baş verdi. Bu etirazlar 2022-ci ildə Məhsa Əmininin şübhəli ölümündən sonra hicab öhdəliyinə etirazla başlayan, lakin ölkənin bir çox bölgəsinə yayılan və anti-demokratik təcrübələri hədəf alan bir sıra etirazlarla pik nöqtəsinə çatdı. Bütün bu etirazlar zorakılıqla yatırıldı. Bu, xalqla dövlət arasında uçurumun artmasına səbəb olub. Bu baxımdan xalq ölkədə keçirilən seçkiləri boykot etməklə öz reaksiyasını göstərdi. İranda 2021-ci il prezident seçkilərində 48,48 faiz iştirak nisbəti olduğu halda, 2024-cü il parlament seçkilərində bu nisbət 40,64 faizə düşüb. Bu, İranın son illər regiondakı ərəb monarxiyalarına qarşı ən öyünən məsələsi olan ölkədə azad seçkilər məsələsi ətrafında legitimlik böhranı riski yaradıb.
Qeyd edilməli olan digər mühüm məsələ İranın xüsusilə İsraillə yaşadığı gərginlikdir. İki ölkə uzun müddət gizli müharibədə olduğu üçün 2024-cü ilin aprelində birbaşa qarşıdurma riski ilə üzləşdilər. İsrailin İran daxilində müxalif qrupları səfərbər etmək imkanlarını nəzərə alaraq, İranın quruluşçu və İnqilab Rəhbəri Əli Xamneyinin prioriteti İsrail və İran rejiminin diasporadakı əleyhdarlarına ölkə daxilində təsir dairəsi yaratmağa imkan verən məsələləri müzakirə etmək idi. Bu kontekstdə ən prioritet yollardan biri də seçkilərdə iştirakını artırmaqla cəmiyyətin ölkə daxilində özünü yad hiss edən təbəqələrinin sistemə daxil edilməsi idi.
Onu da qeyd edək ki, Pezeşkian türk əsillidir və bunu bütün seçki kampaniyası boyunca açıq şəkildə ifadə edib. Xüsusilə 2020-ci il Vətən müharibəsindən sonra İranda yüksələn yeni fars millətçiliyinin Türkiyə əleyhinə diskurslar üzərində formalaşması, eləcə də Azərbaycan-Ermənistan gərginliyində İranın ermənipərəst siyasət yürütməsi türklər arasında narazılıq yaradıb. Halbuki 1979-cu il İran İslam İnqilabının bütün ölkə ərazisində qəbul edilməsində türklərin böyük rolu olmuşdur və Pəhləvi dövrü ilə müqayisədə türklər yeni sistemdə özlərinə daha geniş yer tapa bilmişdilər. 2022-ci ildə Mahsa Əminin ölümündən sonra baş verən etirazlarda türklər də çox məhdud iştirak nümayiş etdirib. Ona görə də, türklər fars millətçiliyinin yüksəlməsinə baxmayaraq rejimə sadiqliklərini bir daha göstərdilər. Belə olduğu halda, ehtimal ki, İnqilab Rəhbəri və rejim ölkə daxilində dərinləşən gərginlikləri aradan qaldırmaq və mümkün bir təhlükə halında türklərin rejim yanında möhkəmlənməsini təmin etmək üçün türk əsilli islahatçı namizədə icazə verilməsini məqsədəuyğun hesab etmişdir.

Pezeşkiyanı nə gözləyir?

Əvvəla, qeyd edək ki, iyulun 5-də keçirilən prezident seçkilərinin ikinci turunda gözlənilənlərin əksinə olaraq, iştirak nisbəti aşağı olub. Seçkidə iştirak nisbəti 49,8 faiz təşkil edib. Bu o deməkdir ki, ölkənin 50 faizi hələ də seçkiləri boykot edir. Pezeşkiyan və onun rəqibi Səid Cəlilinin aldığı səslərin sayı da digər mühüm məsələdir. Pezeşkiyan 16 milyon 384 min 403 və ya 53,6 faiz səs topladığı halda, Cəlili 13 milyon 538 min 179 səs və ya 44,3 faizlə xeyli səs toplayıb. Əvvəlki prezident Rəisinin 18 milyondan çox, ən yaxın rəqibinin isə cəmi 3 milyona yaxın səs topladığını nəzərə alsaq, Pezeşkian prezidentliyi dövründə ölkənin ikiqütblü siyasət reallığı ilə üzləşəcək.

Bundan əlavə, Pezeşkianı gözləyən digər fundamental problem İran parlamentinin hazırkı strukturudur. Çünki Cəlilinin yaxın olduğu İslam İnqilabı Müqavimət Cəbhəsi (Cebhe-i Paydari) qurulacaq kabinet üzvlərinin etimad səsverməsi də daxil olmaqla bir çox mövzuda qanunvericilik və icra hakimiyyəti arasında rəqabətə səbəb olacaq. Burada Pezeşkiyanı qismən Məhəmməd Bakır Qalibaf ətrafında birləşən ənənəvi mühafizəkarlar dəstəkləyəcək. Lakin bu, qanunvericilik və icra hakimiyyəti arasında gərginlik potensialını tamamilə aradan qaldırmayacaq.
Pezeşkiyanın qarşısında duran aktual məsələ ölkənin çıxılmaz vəziyyətə düşmüş iqtisadi problemlərin təcili həllinə ehtiyac olmasıdır. Bununla belə, ABŞ-ın rəhbərlik etdiyi ilkin və ikinci dərəcəli sanksiyalar İrana təzyiq etməkdə davam edir. Hazırda Oman vasitəsilə İran və ABŞ arasında nüvə danışıqları prosesi davam edir. Çünki İran artıq nüvə həddini keçib və nüvə silahı istehsal etmək gücünə çox yaxındır.

2024-cü ilin noyabrında ABŞ-da keçiriləcək prezident seçkilərində Co Bayden seçilərsə, Pezeşkian canlandırmaq istədiyi nüvə danışıqları prosesində daha asan vaxt keçirəcək. Digər tərəfdən, Donald Trampın son açıqlamaları onun İranla nüvə danışıqları prosesini başlatmaq istədiyi təəssüratını yaradır. Lakin belə bir şəraitdə ABŞ İranın bölgədəki proksi güc siyasətini və İsrail üçün yaratdığı təhlükəsizlik risklərini danışıqlar masasına gətirmək istəyəcək. Pezeşkianın ölkə daxilində siyasi hakimiyyət qura bilməsi İnqilab Keşikçiləri Ordusu ilə quracağı incə balansla birbaşa bağlı olacağı üçün Trampın ABŞ prezidenti olması ssenarisi Pezeşkiyana meydan oxuyacaq məsələlərdən biri olacaq.

Züriyə Qarayeva
Aznews.az portalının siyasi şərhçisi