"Böyük güclər Yaxın Şərqdə yeni savaş xətti qurur" -Mövsüm Novruzoğlu

Yaxın Şərqdə vəziyyət hər keçən gün daha təhlükəli mərhələyə daxil olur. Son açıqlamalar, hərbi hazırlıqlar və diplomatik mesajlar göstərir ki, bölgədəki qarşıdurma artıq yalnız İran və ABŞ arasında lokal gərginlik səviyyəsində qiymətləndirilmir. Əksinə, proseslər yeni regional müharibənin formalaşdığı təəssüratı yaradır. Ən narahatedici məqam isə budur ki, böyük güclər artıq yalnız diplomatik bəyanatlarla kifayətlənmir, paralel şəkildə hərbi və siyasi mövqelərini də sərtləşdirirlər.

İran İnqilab Keşikçilərinin son açıqlaması əslində Tehranın yeni strategiyasını açıq şəkildə ortaya qoyur. “İrana qarşı hər hansı yeni hücum müharibəni regiondan kənara çıxara bilər” mesajı təkcə ABŞ və İsrailə xəbərdarlıq deyil. Bu bəyanat eyni zamanda göstərir ki, İran mümkün qarşıdurmanı artıq məhdud müharibə kimi görmür. Tehran anlayır ki, əgər növbəti zərbə endirilərsə, bunu yalnız regional cavabla balanslaşdırmaq kifayət etməyəcək. Bu səbəbdən İran artıq müharibənin coğrafiyasını genişləndirmək ehtimalını açıq şəkildə gündəmə gətirir.

Bu yanaşma təsadüfi deyil. Son aylarda İran daxilində təhlükəsizlik doktrinasında ciddi dəyişiklik müşahidə olunur. ABŞ və İsrailin təzyiqinin artması fonunda Tehran “müdafiə strategiyası”ndan daha çox “asimmetrik cavab strategiyası”na keçid edir. Yəni İran özünü yalnız müdafiə edən tərəf kimi yox, qlobal iqtisadi və təhlükəsizlik sisteminə təsir göstərə bilən aktor kimi təqdim etməyə çalışır.

Bu kontekstdə Hörmüz boğazı ətrafında yaşanan hadisələr xüsusi əhəmiyyət daşıyır. ABŞ Mərkəzi Komandanlığının 89 ticarət gəmisini “blokadanın tam tətbiqi” çərçivəsində istiqamətləndirməsi faktiki olaraq bölgədə qeyri-rəsmi hərbi nəzarət rejiminin formalaşdığını göstərir. Vaşinqton bununla həm enerji marşrutlarını qorumağa, həm də İranın boğaz üzərində dominantlıq qurmasının qarşısını almağa çalışır.

Lakin burada diqqətçəkən əsas məsələ odur ki, ABŞ özü də vəziyyətin tam nəzarətdən çıxma riskini qəbul edir. Donald Trampın son açıqlaması bunu bir daha göstərdi. Tramp bildirib ki, ABŞ gəmiləri və təyyarələri “ağzına qədər yüklənmişdi” və İrana zərbə endirməyə hazır idi. Bu ifadə təkcə emosional siyasi ritorika deyil. Bu, faktiki olaraq Vaşinqtonun son anda genişmiqyaslı hərbi əməliyyatdan geri çəkildiyini göstərir.

Burada əsas sual ortaya çıxır: ABŞ niyə son anda dayandı?

Cavab böyük ehtimalla geosiyasi risklərlə bağlıdır. Vaşinqton anlayır ki, İranla birbaşa geniş müharibə artıq əvvəlki illərdəki kimi yalnız regional qarşıdurma olaraq qalmayacaq. Çünki bugünkü Yaxın Şərq əvvəlki Yaxın Şərq deyil. Dünya enerji sistemi, qlobal ticarət marşrutları və böyük güclər arasındakı rəqabət bir-birinə o qədər bağlanıb ki, regionda baş verəcək böyük müharibə qlobal iqtisadi zəlzələ yarada bilər.

Məhz buna görə Çinin mövqeyi son günlər xüsusi diqqət çəkir. Si Cinpinin Vladimir Putinlə danışığında “danışıqlar xüsusilə vacibdir” mesajını verməsi təsadüfi sayıla bilməz. Pekin hazırda Yaxın Şərqdə sabitliyin pozulmasını ən riskli ssenarilərdən biri kimi qiymətləndirir. Çünki Çin iqtisadiyyatı enerji idxalından ciddi şəkildə asılıdır və Körfəz regionunda uzunmüddətli müharibə Pekin üçün strateji təhlükə yarada bilər.

Digər tərəfdən, Çin artıq qlobal sistemdə sadəcə iqtisadi güc kimi qalmaq istəmir. Pekin son illərdə özünü diplomatik vasitəçi və alternativ qlobal mərkəz kimi təqdim etməyə çalışır. İran-Səudiyyə yaxınlaşmasında Çinin oynadığı rol bunun ilk böyük siqnallarından biri idi. İndi isə Pekin ABŞ-İran böhranında daha böyük geosiyasi çəkisini nümayiş etdirmək niyyətində görünür.

Rusiyanın mövqeyi də diqqətdən yayınmamalıdır. Moskva hazırda Ukrayna müharibəsi səbəbilə Qərblə ən sərt qarşıdurma mərhələsini yaşayır. Belə bir şəraitdə Yaxın Şərqdə ABŞ-ın yeni böhranla üzləşməsi Kreml üçün müəyyən strateji üstünlüklər yarada bilər. Lakin Rusiya eyni zamanda nəzarətdən çıxan regional müharibənin dünya bazarlarında tam xaos yaratmasının da fərqindədir.

Vaşinqton daxilində isə vəziyyət getdikcə daha mürəkkəbləşir. ABŞ Senatında İrana qarşı davam edən hərbi əməliyyatlar üçün Konqresin təsdiqini tələb edən təşəbbüsün irəli sürülməsi göstərir ki, artıq Amerika siyasi sistemində də narahatlıq artır. Bu addım faktiki olaraq Konqresin Ağ Evə mesajıdır: ABŞ uzunmüddətli və nəticələri qeyri-müəyyən olan müharibəyə sürüklənməməlidir.

Əslində bu narahatlığın əsas səbəbi yalnız hərbi risklər deyil. ABŞ daxilində iqtisadi faktorlar da ciddi rol oynayır. Vaşinqton anlayır ki, Yaxın Şərqdə böyük müharibə neft qiymətlərini daha da yüksəldə, qlobal bazarları çökdürə və ABŞ iqtisadiyyatına da ağır zərbə vura bilər. Seçkiöncəsi mərhələdə Tramp administrasiyası üçün iqtisadi sabitlik strateji prioritet hesab olunur.

Bütün bunların fonunda İran ordusunun “atəşkəs müddətini müharibə dövrü kimi qəbul edirik” açıqlaması xüsusi diqqət çəkir. Bu bəyanat göstərir ki, Tehran mövcud sakitliyi müvəqqəti hesab edir və yeni qarşıdurmanın qaçılmaz olduğuna inanır. İran hazırda vaxt qazanmağa, hərbi potensialını bərpa etməyə və regional müttəfiqləri ilə koordinasiyanı gücləndirməyə çalışır.

Bu isə o deməkdir ki, bölgədə görünən sakitlik əslində son dərəcə kövrəkdir.

Hazırda Yaxın Şərqdə formalaşan mənzərə klassik regional böhran çərçivəsini çoxdan aşmış vəziyyətdədir. Artıq söhbət yalnız İran, ABŞ və ya İsraildən getmir. Burada Çin, Rusiya, enerji bazarları, qlobal logistika sistemləri və yeni dünya düzəni məsələsi var.

Əgər yaxın həftələrdə diplomatik kanallar nəticə verməsə, dünya iqtisadiyyatı yeni və çox daha ağır böhran mərhələsinə daxil ola bilər. Çünki Hörmüz boğazında uzunmüddətli qarşıdurma yalnız enerji böhranı yaratmayacaq. Bu, həm də qlobal ticarət sisteminin iflici, yüksək inflyasiya, maliyyə bazarlarında çöküş və böyük dövlətlər arasında daha sərt geosiyasi qarşıdurma demək olacaq.

Hazırda dünya nəfəsini tutaraq bir suala cavab gözləyir: böyük güclər vəziyyəti nəzarətdə saxlaya biləcək, yoxsa Yaxın Şərq yeni qlobal böhranın başlanğıc nöqtəsinə çevriləcək?

Mövsüm Novruzoğlu,

AzNews.az