Laçında içməli su təhlükəsizliyi və ictimai sağlamlıq - EKSPERT RƏYİ

İşğaldan azad olunmuş Laçın rayonu Azərbaycanın ən təmiz dağlıq-su hövzələrindən birinə malik olsa da, bölgənin hidroloji balansı və su təminatı sistemi hələ də tam bərpa olunmayıb. Su təhlükəsizliyi məsələsi Laçında həm ekoloji, həm də sosial baxımdan strateji prioritetdir. Rayonun relyefi, iqlimi və yeni məskunlaşma prosesləri içməli su ehtiyatlarının davamlı idarə edilməsini tələb edir.

İçməli suyun keyfiyyəti, onun mənbələrinin mühafizəsi və paylanma infrastrukturunun sağlamlığı ictimai sağlamlıqla birbaşa bağlıdır. Bu əlaqə Laçında xüsusilə vacibdir, çünki bölgə həm yüksək ekoloji risklərə (eroziya, sel, torpaq sürüşməsi), həm də texniki çətinliklərə (suyun dağ relyefindən ötürülməsi, nasos xətləri, saxlama infrastrukturu) malikdir.

Laçın rayonunda əsas içməli su mənbələri təbii bulaqlar, dağ çayları və yeraltı sular hesab olunur. Bu mənbələr əsasən Həkəri çayı və onun qollarının yaratdığı hövzələrin qidalanma sahələrində yerləşir. Ərazidə suyun təbii təmizlənməsi prosesi yüksəkdir, lakin bu, infrastrukturun tam olmaması və insan fəaliyyətinin artması fonunda zəifləyə bilər.

Müasir tədqiqatlar göstərir ki, dağlıq ərazilərdə içməli suyun təmizliyi bir neçə faktordan asılıdır: meşə örtüyünün sıxlığı, torpaq eroziyasının səviyyəsi və antropogen təsirin azlığı. Laçında meşələrin bərpası və torpaq sabitliyinin qorunması bu baxımdan birbaşa su keyfiyyəti ilə əlaqədardır.

İşğaldan əvvəl Laçında mövcud olan su təchizatı sistemləri tamamilə sıradan çıxmış, bir çox boru xətləri və bulaq mənbələri dağıdılmışdır. Hazırda rayonun mərkəzində və bir sıra kəndlərində suyun daşınma və paylanma sistemi yeni qurulur. Lakin məskunlaşma artdıqca, uzunmüddətli ekoloji yüklənmə də qaçılmazdır.

Dağ relyefində yerləşən kəndlərdə suyun nasoslarla yuxarı nöqtələrə ötürülməsi enerji xərclərini artırır, texniki nasazlıq riski yaradır. Bundan başqa, su saxlama hövzələrinin olmaması səbəbindən yağış və qar sularının toplanması və ehtiyat kimi istifadəsi çətindir.

Əgər bu problemlər vaxtında sistemləşdirilməsə, gələcəkdə su itkisi və çirklənmə riski həm iqtisadi, həm də sanitariya baxımından ciddi yükə çevrilə bilər.

Laçın kimi təbii baxımdan təmiz bölgələrdə belə, içməli suyun keyfiyyəti daim monitorinq tələb edir. Çünki təbiilik suyun mütləq təhlükəsiz olması anlamına gəlmir. Torpaq eroziyası, heyvandarlıq fəaliyyəti, köhnə metallik borular və qeyri-qanuni tullantı axıdılması mikrobioloji və kimyəvi çirklənməyə səbəb ola bilər.

Nəzəri və praktik cəhətdən dünyada içməli su ilə bağlı ən çox rast gəlinən risklər bunlardır:

• Mikrobioloji çirklənmə: sel hadisələrindən sonra torpaq qatından mikroorqanizmlərin suya qarışması;
• Kimyəvi çirklənmə: ağır metallardan və torpaq qatlarından gələn təbii mineralların (məsələn, dəmir, manqan) artması;
• Tullantı axınları: məişət və heyvandarlıq tullantılarının idarə olunmaması nəticəsində su mənbələrinin zəhərlənməsi.

Bu cür risklər bağırsaq infeksiyaları, su mənşəli xəstəliklər (diareya, hepatit A, parazitar yoluxmalar) və uzunmüddətli kimyəvi təsirə məruz qalan insanlarda qaraciyər və böyrək xəstəliklərinin artmasına səbəb ola bilər.

Laçında içməli su təhlükəsizliyinin təmin olunması üçün ekoloji və səhiyyə baxımından kompleks yanaşma vacibdir. Aşağıdakı istiqamətlər prioritet kimi müəyyən edilməlidir:
1. Daimi laborator nəzarət sistemi: Rayon üzrə su mənbələrinin (bulaqlar, çaylar, anbarlar) mikrobioloji və kimyəvi analizi üçün daimi laborator şəbəkə yaradılmalıdır.
2. Sanitar mühafizə zonaları: Su mənbələrinin ətrafında qorunma zolaqları müəyyən edilməli, heyvandarlıq fəaliyyəti və tullantı atılması bu zonalardan uzaqlaşdırılmalıdır.
3. Texniki modernizasiya: Köhnə su xətləri müasir polietilen sistemlərlə əvəz edilməli, filtrasiya və xlorlama avadanlıqları quraşdırılmalıdır.
4. İctimai maarifləndirmə: Əhali içməli suyun gigiyenası, saxlanma qaydaları və su qənaəti barədə məlumatlandırılmalıdır.
5. Səhiyyə sektorunun inteqrasiyası: Su keyfiyyəti ilə bağlı məlumatlar mütəmadi olaraq tibb müəssisələrinə ötürülməli, mümkün yoluxma halları erkən mərhələdə aşkarlanmalıdır.

Beləliklə, Laçın rayonunda içməli su təhlükəsizliyi məsələsi yalnız infrastrukturun bərpası ilə məhdudlaşmamalıdır. Bu məsələ ekoloji mühitin sabitliyi, ictimai sağlamlıq və sosial rifahla birbaşa əlaqəlidir.

Təhlükəsiz içməli su sisteminin qurulması üçün dövlət, QHT-lər və yerli icmalar arasında koordinasiyalı fəaliyyət vacibdir. Bu fəaliyyət üç istiqamətdə cəmləşməlidir:

• Suyun mənşəyinin qorunması,
• Monitorinq və sanitariya nəzarətinin gücləndirilməsi,
• İctimai maarifləndirmə və məsuliyyətin paylaşılması.

Belə yanaşma nəticəsində Laçın təkcə təbii gözəllikləri ilə deyil, həm də ekoloji sağlamlıq modeli kimi Azərbaycanın dağ rayonları üçün nümunəyə çevrilə bilər.

Xosrov Musayev,
“Pragma” Sosial İnkişafa və Ekologiyanın Qorunmasına Dəstək İctimai Birliyinin eksperti

Məqalə “Pragma” Sosial İnkişafa və Ekologiyanın Qorunmasına Dəstək İctimai Birliyinin Azərbaycan Respublikası Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Agentliyinin maliyyə yardımı ilə həyata keçirdiyi “Laçın rayonunda su təhlükəsizliyi” adlı sosial-ekoloji layihə çərivəsində hazırlanıb. Fikir və mülahizələr müəllifə aiddir, Azərbaycan Respublikası Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Agentliyinin rəsmi mövqeyini əks etdirməyə bilər.