Qlobal borc dalğası inkişaf etməkdə olan ölkələri necə sınağa çəkir? - ARAŞDIRMA

Son illərdə qlobal borc səviyyəsinin sürətlə artması beynəlxalq maliyyə gündəminin əsas mövzularından birinə çevrilib. Xüsusilə inkişaf etməkdə olan ölkələr üçün bu proses təkcə maliyyə göstəricisi deyil, eyni zamanda iqtisadi sabitlik, sosial dayanıqlıq və uzunmüddətli inkişaf imkanları baxımından ciddi risklər yaradır. Beynəlxalq maliyyə institutlarının açıqladığı son məlumatlar göstərir ki, dünya üzrə dövlət və özəl sektor borclarının ümumi həcmi rekord səviyyələrə çatıb və bu artımın əsas hissəsi məhz inkişaf etməkdə olan iqtisadiyyatların payına düşür.

İnkişaf etməkdə olan ölkələrdə borc yükünün artmasının arxasında bir neçə paralel amil dayanır. Pandemiyadan sonrakı dövrdə iqtisadiyyatların stimullaşdırılması məqsədilə geniş fiskal paketlər tətbiq edildi, sosial xərclər artdı və dövlət büdcələrinin kəsiri dərinləşdi. Eyni zamanda qlobal maliyyə bazarlarında uzun müddət davam edən aşağı faiz mühiti bu ölkələr üçün borclanmanı nisbətən əlçatan etdi. Lakin son iki ildə monetar siyasətin sərtləşməsi və əsas iqtisadi mərkəzlərdə faiz dərəcələrinin yüksəlməsi bu balansı kəskin şəkildə dəyişib. Nəticədə əvvəl cəlbedici görünən borc alətləri daha bahalı və riskli öhdəliklərə çevrilib.

Qlobal borcun strukturuna baxıldıqda, inkişaf etməkdə olan ölkələrin borclarının mühüm hissəsinin xarici valyutada formalaşdığı görünür. Bu amil valyuta risklərini gücləndirir və milli pul vahidlərinin zəiflədiyi dövrlərdə borcun real dəyərini artırır. Xüsusilə dolların qlobal miqyasda möhkəmləndiyi mərhələlərdə bu ölkələrin borc xidmət xərcləri yüksəlir, büdcə imkanları isə daralır. Bu proses təkcə maliyyə sabitliyini deyil, dövlətlərin sosial proqramlarını və investisiya planlarını da məhdudlaşdırır.

Borclanmanın artması ilə yanaşı, iqtisadi artım tempinin zəifləməsi risklərin daha da dərinləşməsinə səbəb olur. İnkişaf etməkdə olan ölkələr üçün borcun davamlılığı əsasən iqtisadi artımın borc artımından yüksək olması şərti ilə təmin edilir. Lakin qlobal ticarətdə yavaşlama, enerji və ərzaq qiymətlərindəki dalğalanmalar, eləcə də geosiyasi gərginliklər bu ölkələrin ixrac gəlirlərini qeyri sabit edir. Nəticədə borcun idarə edilməsi daha mürəkkəb və həssas prosesə çevrilir.

Beynəlxalq təcrübə göstərir ki, yüksək borc yükü olan ölkələrdə investisiya mühiti də mənfi təsirlərə məruz qalır. Kredit reytinqlərinin zəifləməsi borclanma xərclərini daha da artırır və özəl sektor üçün maliyyəyə çıxışı məhdudlaşdırır. Bu isə iqtisadiyyatın daxili dinamizmini zəiflədir və struktur islahatların həyata keçirilməsini çətinləşdirir. Eyni zamanda sosial xərclərin azaldılması zərurəti cəmiyyətdə həssas qruplar üçün əlavə risklər yarada bilər.

Qlobal borc problemi qısamüddətli dalğalanma deyil, uzunmüddətli və sistemli çağırışdır. İnkişaf etməkdə olan ölkələr üçün əsas məsələ borcun həcmi qədər onun səmərəli istifadəsidir. Borc resurslarının məhsuldar sahələrə yönəldilməsi, ixrac potensialının gücləndirilməsi və fiskal intizamın qorunması bu risklərin idarə edilməsində həlledici rol oynayır. Beynəlxalq maliyyə institutları ilə koordinasiyalı yanaşma və institusional islahatlar isə borcun dayanıqlı trayektoriyada saxlanılmasını mümkün edən əsas alətlər kimi ön plana çıxır.

Aznews.az