Süni intellektin qərar verdiyi dünyada məsuliyyət kimindir? - ARAŞDIRMA

Süni intellektin (Sİ) qərar verdiyi dünyaya daxil olmaq, təkcə texnologiyanın deyil, insan təfəkkürünün və etik sistemlərin də sınandığı bir mərhələyə keçid deməkdir. Bu mərhələdə məsuliyyət anlayışı artıq sadə hüquqi kateqoriyalarla ölçülə bilmir; o, həm də fəlsəfi və sosial çərçivələrdə yenidən düşünülməlidir. Sİ özünü qərarverici subyekt kimi təqdim etdikcə, insanın qərarvermə və əxlaq anlayışları ilə texnologiyanın fəaliyyət prinsipləri arasındakı sərhədlər bulanıqlaşır.

Ənənəvi anlayışda məsuliyyət insanın şüurlu qərarından doğur. İnsan səhv edə, yanlış seçim edə və bunun nəticələrinə cavabdeh ola bilər. Lakin öyrənən alqoritmlər və kompleks Sİ sistemləri öz qərarlarını əvvəlcədən müəyyən edilmiş proqram kodundan kənara çıxaraq formalaşdırır. Burada fəlsəfi sual ortaya çıxır: əgər qərar insan müdaxiləsi olmadan çıxırsa, məsuliyyət hələ də insan üzərindədir, yoxsa bu “təcrübə aparan” sistemin özündə cəmləşir? Bu sual, hüquqi yanaşmadan daha çox, etik və metafizik düşüncələr tələb edir.

Praktik baxımdan məsuliyyət üç əsas təbəqədə bölünür: texniki dizayn, istifadə və hüquqi çərçivə. Dizayner və proqramçı yalnız alqoritmin kodunu yazmır, həm də onun potensial nəticələrini öngörməyə çalışır. Bu baxımdan onlar təkcə texniki deyil, eyni zamanda etik məsuliyyət daşıyırlar. İstifadəçilər və təşkilatlar qərarların tətbiqindən, nəticələrin izlənilməsindən və etik risklərin idarə olunmasından məsuldur. Dövlət və hüquqi sistem isə bu məsuliyyətin şüurlu şəkildə paylanması və icrasını təmin edən çərçivəni formalaşdırır.

Fəlsəfi cəhətdən, məsuliyyət anlayışı həm də insanın öz yaradıcı səlahiyyətlərini necə sərf etməsi ilə bağlıdır. İnsan Sİ-yə qərarvermə gücü verdikcə, o, həm öz etikasını, həm də kollektiv sosial məsuliyyəti sistemə köçürür. Bu isə “məsuliyyətin delegasiyası” problemi doğur: hansı nəticələrdə insan hələ də cavabdehdir və hansı hallarda texnologiyanın sərhədi məsuliyyətə qərar verir? Bu sual, klassik “insan vs. maşın” debatını yeni səviyyəyə çıxarır.

Dünyada artıq etik alqoritm standartları, izah edilə bilən Sİ (explainable AI) və audit mexanizmləri formalaşdırılır. Bu, məsuliyyətin sadəcə hüquqi yox, həm də epistemoloji və sosial ölçüsünü əhatə edir. Yəni məsuliyyət yalnız nəticələrə görə deyil, qərar prosesinin şəffaflığı, səbəb-nəticə əlaqələrinin izahı və mümkün risklərin qabaqcadan qiymətləndirilməsi ilə müəyyən edilir.

Nəticə olaraq, süni intellektin qərar verdiyi dünyada məsuliyyət təkcə bir subyektin üzərinə yüklənə bilməz. O, həm texniki, həm sosial, həm hüquqi, həm də fəlsəfi ölçülərdə çoxqatlı şəkildə bölüşdürülməlidir. İnsan, texnologiya və dövlətin qarşılıqlı təsiri nəticəsində formalaşan bu çoxsahəli məsuliyyət modeli, yalnız texnoloji inkişafı deyil, həm də insanın etik və sosial mühitdəki mövqeyini qorumağa xidmət edir. Beləcə, məsuliyyət anlayışı təkcə hüquqi kateqoriya deyil, insan-makina dialoqunun yeni forması kimi çıxış edir.

AzNews.az