Qeyri-rəsmi məşğulluq: iqtisadi çəkisi və bazara təsiri - ARAŞDIRMA

Qeyri-rəsmi məşğulluq, yəni əmək bazarında rəsmi qeydiyyat və sosial təminat olmadan fəaliyyət göstərən işçilərin mövcudluğu, iqtisadiyyatın strukturunu və dövlətin maliyyə imkanlarını birbaşa təsir edir. Qlobal təcrübə göstərir ki, qeyri-rəsmi məşğulluq iqtisadiyyatın təxminən 15–30 faizini təşkil edə bilər və bu, vergi bazasının daralmasına, sosial müdafiə sistemlərinin səmərəliliyinin azalmasına və uzunmüddətli inkişaf perspektivlərinin zəifləməsinə səbəb olur. Belə işçilərin gəlirləri və istehlak imkanları qeyri-müəyyən olduğundan, dövlətin iqtisadi planlaşdırma və makroiqtisadi siyasət tətbiqi də çətinləşir.

Azərbaycan kontekstində qeyri-rəsmi məşğulluğun real çəkisi xüsusilə kənd təsərrüfatı, tikinti və xidmət sektorlarında nəzərə çarpır. Rəsmi statistikaya daxil olmayan əmək müqavilələri, həmçinin vergi öhdəliklərinin yerinə yetirilməməsi ilə nəticələnir ki, bu da dövlət büdcəsinə daxilolmaları azaldır. Qeyri-rəsmi məşğulluğun mövcudluğu eyni zamanda əmək bazarında qeyri-bərabərlik yaradır; rəsmi əmək müqaviləsi olan işçilər sosial müdafiə və pensiya hüquqlarına malik olsa da, qeyri-rəsmi işçilər bu imkanlardan məhrum qalır.

Beynəlxalq təcrübə göstərir ki, qeyri-rəsmi məşğulluğun azaldılması üçün iki əsas mexanizm işləkdir: vergi və sosial ödənişlərin azaldılması, eləcə də işçilərin və işəgötürənlərin rəsmi əmək bazasına inteqrasiyasını təşviq edən proqramların tətbiqi. Bu yanaşma həm dövlətin vergi bazasını genişləndirir, həm də işçilərin sosial hüquqlarını qoruyur. Azərbaycan üçün də sektorlar üzrə rəsmi əmək müqavilələrinin artırılması və rəqəmsal əmək qeydiyyatının tətbiqi qeyri-rəsmi məşğulluğun iqtisadi çəkisini ölçməyə və tədricən azaltmağa imkan yaradır.

Qeyri-rəsmi məşğulluğun iqtisadi nəticələri yalnız dövlət büdcəsi ilə məhdudlaşmır. Uzunmüddətli perspektivdə bu, işçi məhsuldarlığının qeyri-bərabər inkişafı, əmək bazarında rəqabət pozuntuları və investisiya mühitinə təsir edir. Bununla yanaşı, qeyri-rəsmi məşğulluğun statistik olaraq ölçülməsi və izlənməsi dövlətin iqtisadi siyasətində daha dəqiq qərarların qəbuluna xidmət edir.

AzNews.az