Xiyar ixracatında bazar asılılığı - ŞƏRH

Ötən ilin yanvar-oktyabr aylarında Azərbaycanın xiyar ixracı həm dəyər, həm də həcm baxımından azalıb və ümumilikdə 1,6 milyon ABŞ dolları dəyərində 1 min 828 ton məhsul xarici bazarlara çıxarılıb. Dövlət Statistika Komitəsinin məlumatları əsasında aparılan hesablamalar göstərir ki, bu göstəricilər əvvəlki ilin eyni dövrü ilə müqayisədə dəyər ifadəsində 19 faiz, fiziki həcmdə isə 3 faiz geriləmə deməkdir. Xəbərin əsas məzmunu ixrac coğrafiyasının daralması və faktiki olaraq bir bazardan yüksək asılılığın davam etməsi ilə bağlıdır.

Rəqəmlər göstərir ki, ixracın əsas istiqaməti dəyişməyib və Azərbaycanın xiyar satışının mütləq əksəriyyəti Rusiya bazarına yönəlib. Hesabat dövründə Rusiyaya 1,5 milyon dollar dəyərində 1 min 712 ton məhsul ixrac edilib ki, bu da həm dəyər, həm də kəmiyyət baxımından azalma deməkdir. Ümumi ixracın 99 faizdən çoxunun bir ölkənin payına düşməsi struktur risklərini aydın şəkildə ortaya qoyur. Qlobal kənd təsərrüfatı ticarətində bir bazardan bu qədər yüksək asılılıq qiymət dalğalanmaları, logistika məhdudiyyətləri və mövsümi tələbat dəyişiklikləri fonunda ixracatçı ölkə üçün həssaslıq yaradır.

Digər bazarlara nəzər saldıqda mənzərə daha çox epizodik xarakter daşıyır. Gürcüstana ixracın bərpası, Ukraynaya tədarükün kəskin artması və Körfəz ölkələrinə çox məhdud həcmdə satışlar diversifikasiya cəhdlərinin mövcud olduğunu göstərsə də, bu istiqamətlərin hələlik iqtisadi çəkisi aşağıdır. Məsələn, Ukraynaya ixracın dəyər baxımından artması müharibə şəraitində belə regional tədarük zəncirlərinin işlək qaldığını göstərir, lakin ümumi ixrac həcmi fonunda bu artım həlledici rol oynamır. Səudiyyə Ərəbistanı və Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri kimi bazarlara çıxış isə hələlik daha çox test xarakteri daşıyır və davamlı ticarət axını formalaşmayıb.

Qlobal kontekstdə tərəvəz bazarında rəqabət kəskinləşməkdədir. FAO və digər beynəlxalq təşkilatların məlumatlarına görə, son illərdə istixana texnologiyalarının genişlənməsi, məhsuldarlığın artması və regional istehsalın güclənməsi nəticəsində xiyar kimi məhsullarda təklif çoxalıb. Bu isə qiymətlərə təzyiq yaradır və ixracatçı ölkələri keyfiyyət, sertifikatlaşdırma və logistika üstünlükləri üzərində daha çox düşünməyə vadar edir. Azərbaycanın əsas bazarı olan Rusiya da paralel olaraq daxili istixana istehsalını artırır və bu, idxaldan asılılığın mərhələli şəkildə azalmasına gətirib çıxarır. Məhz bu tendensiya ixrac həcmlərindəki geriləmənin əsas səbəblərindən biri kimi qiymətləndirilə bilər.

İqtisadi baxımdan mövcud statistika onu göstərir ki, məsələ təkcə ixracın azalması deyil, həm də məhsulun hansı bazarlara və hansı şərtlərlə çıxarılmasıdır. Bir ton ixrac olunan xiyarın orta ixrac dəyəri regionlar üzrə fərqlənir və bu, bazar seçiminin gəlirliliyə birbaşa təsir etdiyini göstərir. Yaxın coğrafi bazarlara yönəlmiş ixrac logistika baxımından sərfəli olsa da, qiymət baxımından məhdud imkanlar yaradır. Uzaq bazarlar isə daha yüksək qiymət potensialına malikdir, lakin sertifikat, qablaşdırma və davamlı tədarük kimi tələblər bu istiqamətdə həlledici amilə çevrilir.

Mövcud vəziyyət kənd təsərrüfatı ixracının daha planlı və mərhələli şəkildə inkişaf etdirilməsinin vacibliyini ön plana çıxarır. Qlobal təcrübə göstərir ki, tərəvəz ixracında davamlı artım yalnız istehsalın artırılması ilə deyil, bazarların düzgün seçimi, məhsulun standartlaşdırılması və ixrac logistikasının optimallaşdırılması ilə mümkün olur. Azərbaycanın xiyar ixracı üzrə mövcud göstəricilər isə bu sahədə potensialın qalmaqda davam etdiyini, lakin struktur balansın hələ tam formalaşmadığını göstərir.

Aznews.az