- İşin içi
- 16:16
- 743
Orta Dəhliz 2040-a qədər 2 milyon iş yeri yarada bilər - ŞƏRH
Dünya Bankının yeni hesabatı Transxəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Marşrutunun, yəni Orta Dəhlizin inkişafının nəqliyyat sektorundan daha geniş iqtisadi nəticələr yarada biləcəyini göstərir. Bankın hesablamalarına görə, dəhlizə məqsədyönlü investisiyalar yükdaşımaların həcmini 2040-cı ilədək üç dəfədən çox artıra, tranzit müddətini yarıya endirə, dəhliz ölkələrinin ümumi daxili məhsulunu 3,3 faiz yüksəldə və 2 milyon əlavə iş yeri yarada bilər. İnfrastruktur sərmayələri ticarət və nəqliyyat sistemində səmərəliliyi artıran islahatlarla tamamlandıqda isə yük axınlarının dörd dəfəyə qədər artması və tranzit müddətinin üçdə iki azalması mümkündür.
Bu rəqəmlərin iqtisadi əhəmiyyəti ondan ibarətdir ki, Orta Dəhliz artıq yalnız Şərq ilə Qərbi birləşdirən alternativ nəqliyyat marşrutu kimi deyil, region ölkələrinin istehsal, ticarət və investisiya imkanlarını genişləndirə biləcək inteqrasiya platforması kimi qiymətləndirilir. Dünya Bankı hesab edir ki, təxminən 200 milyon insanın yaşadığı doqquz ölkə üçün daha səmərəli dəhliz bazarlara çıxışı asanlaşdıra, logistika xərclərini azalda və özəl investisiyaların hərəkətini sürətləndirə bilər.
Burada əsas iqtisadi mexanizm kifayət qədər aydındır: daşınmanın daha sürətli və proqnozlaşdırılan olması məhsulun son qiymətində logistika komponentini aşağı salır, çatdırılma müddətinin azalması isə şirkətlər üçün bazarlar arasında işləmə imkanlarını genişləndirir. Bu xüsusilə ixrac yönümlü istehsal üçün əhəmiyyətlidir. Orta Dəhlizin keçdiyi ölkələrdə nəqliyyat infrastrukturu ilə yanaşı logistika mərkəzləri, anbarlar, gömrük xidmətləri, rəqəmsal platformalar və yükdaşıma avadanlıqlarına tələbin artması nəticədə xidmət sektorunda da əlavə iqtisadi aktivlik yarada bilər.
Azərbaycan bu zəncirin mərkəzi həlqələrindən biri kimi xüsusi mövqeyə malikdir. Ölkə Xəzər dənizinin qərb sahilində yerləşdiyinə görə Mərkəzi Asiyadan gələn yüklərin Cənubi Qafqaz və daha sonra Türkiyə və Avropa istiqamətinə hərəkətində əsas keçid nöqtələrindən biridir. Dünya Bankının əvvəlki araşdırmalarında da Azərbaycan, Gürcüstan və Qazaxıstan Orta Dəhlizin əsas əməliyyat seqmentləri kimi ayrıca təhlil olunub və investisiyalarla səmərəlilik tədbirlərinin birlikdə həyata keçirilməsi halında 2030-cu ilədək ticarət axınlarının üç dəfə artırılmasının mümkünlüyü göstərilib.
Orta Dəhlizin Azərbaycan üçün yaratdığı imkan yalnız tranzit haqlarından ibarət deyil. Yükün ölkə ərazisindən keçməsi ilə yanaşı, onun ətrafında əlavə dəyər yaradan logistika və sənaye fəaliyyətlərinin formalaşması daha böyük iqtisadi effekt verə bilər. Liman xidmətləri, konteyner daşımaları, anbar və terminal infrastrukturu, yükün çeşidlənməsi, qablaşdırılması, sığorta və digər nəqliyyat xidmətləri bu ekosistemin tərkib hissələridir. Beləliklə, tranzit həcminin artması ölkənin xidmət ixracını genişləndirə və regionlarda biznes aktivliyinin yüksəlməsinə şərait yarada bilər.
Dünya Bankının hesablamalarında 3,3 faizlik ÜDM artımının məhz nəqliyyat infrastrukturuna investisiyanın mexaniki nəticəsi kimi təqdim edilməməsi vacibdir. Bu göstərici dəhliz üzrə nəqliyyat maneələrinin aradan qaldırılması, təchizat zəncirlərinin etibarlılığının yüksəldilməsi və bazarlara çıxışın genişləndirilməsi ilə formalaşan daha geniş iqtisadi təsirin model hesablamasıdır. Eyni zamanda hesabatda fiziki infrastrukturun inkişafı ilə institusional və əməliyyat səmərəliliyinin paralel aparılması xüsusi vurğulanır.
Məhz bu səbəbdən Orta Dəhlizin gələcək rəqabət qabiliyyətində rəqəmsallaşma və koordinasiya məsələləri dəmir yolu və liman infrastrukturu qədər önəmli olacaq. Dünya Bankı vahid rəqəmsal dəhliz sisteminin yaradılmasını, yük və tranzit məlumatlarının vahid platformada birləşdirilməsini, dəmir yolu və Xəzər dənizi daşımalarının koordinasiyasını və dəhliz üzrə ümumi fəaliyyət göstəricilərinin monitorinqini əsas istiqamətlər kimi müəyyənləşdirir. Hesabatda fiziki infrastruktur üçün 2040-cı ilədək ən azı 25 milyard dollar, logistika qovşaqları, bağlantılar, avadanlıq və rəqəmsal sistemlər kimi tamamlayıcı investisiyalar üçün isə əlavə 30 milyard dollar tələb olunduğu bildirilir.
Bu istiqamətdə artıq real maliyyələşmə nümunələri də mövcuddur. Məsələn, Dünya Bankı 2026-cı ilin fevralında Qazaxıstanın Orta Dəhliz seqmentində dəmir yolu bağlantısının gücləndirilməsi üçün 846 milyon dollarlıq zəmanətlə 1,41 milyard dollar uzunmüddətli kommersiya maliyyəsinin səfərbər edilməsini dəstəkləyib. Gürcüstanın dəhliz üzrə dəmir yolu və avtomobil infrastrukturunun inkişafına isə 2026-cı ilin iyununda 372 milyon dollarlıq layihə təsdiqlənib. Bu nümunələr marşrutun ayrı-ayrı hissələrində infrastruktur imkanlarının mərhələli şəkildə artırıldığını göstərir.
Ermənistanın hesabatın analitik çərçivəsinə daxil edilməsi də dəhlizin gələcək coğrafiyasının genişlənməsi baxımından diqqət çəkir. Dünya Bankı qeyd edir ki, Ermənistan hazırda TBNM-in ev sahibi ölkələri sırasında deyil, lakin 2030-cu illərdə marşrutla birbaşa fiziki bağlantı yaratması gözlənilir. Buna görə də 2023–2040-cı illəri əhatə edən hesablamalarda ölkənin potensial inteqrasiyası nəzərə alınıb. Bu yanaşma Orta Dəhlizin gələcəkdə yalnız mövcud marşrut seqmentlərinin genişləndirilməsi ilə deyil, regional nəqliyyat şəbəkələrinin bir-birinə daha sıx bağlanması ilə inkişaf edə biləcəyini göstərir.
Əsas məsələ isə bu potensialın real iqtisadi nəticələrə çevrilməsidir. Dünya Bankının qiymətləndirməsində dəhliz üzrə ən kritik 16 infrastruktur investisiyasının 75 faizinin artıq icra mərhələsində olduğu və ya hökumətlərin planlarına daxil edildiyi bildirilir. Bu səbəbdən növbəti mərhələdə diqqət yalnız yeni yolların və dəmir yollarının tikintisinə deyil, mövcud infrastrukturun vahid logistika sistemi kimi işləməsinə yönəlir.
Azərbaycan üçün belə bir inteqrasiya modeli tranzit ölkə statusundan daha geniş iqtisadi imkanlar yarada bilər. Dəhliz üzrə yük axınının artması logistika xidmətlərinin genişlənməsi, özəl sektorun yeni layihələrə cəlb olunması və ixrac yönümlü fəaliyyətlərin inkişafı üçün əlavə bazar formalaşdırır. Bu prosesin nəticəsində nəqliyyat dəhlizinin iqtisadi əhəmiyyəti yalnız ölkə ərazisindən keçən yükün həcmi ilə deyil, həmin yükün yaratdığı əlavə xidmət və biznes dövriyyəsi ilə ölçülə bilər.
Beləliklə, Dünya Bankının 2040-cı il üçün açıqladığı 3,3 faiz ÜDM artımı və 2 milyon yeni iş yeri göstəriciləri Orta Dəhlizin potensialının miqyasını göstərən model hesablamalarıdır. Bu nəticələrin reallaşması isə investisiyaların həcmi qədər marşrutun sürəti, etibarlılığı, rəqəmsal inteqrasiyası və iştirakçı ölkələrin koordinasiyasından asılı olacaq. Dəhliz bu şərtlərlə inkişaf etdikcə, Azərbaycan üçün də tranzit gəlirlərindən əlavə logistika, xidmətlər, investisiya və regional ticarət imkanlarının genişlənməsi baxımından daha böyük iqtisadi platformaya çevrilə bilər.
Nuray,
AzNews.az
