Heydər Əliyev: Azərbaycanın müasir nailiyyətləri və Avropa ilə inkişaf etmiş münasibətlərinin memarı - “The Liberum”

Azərbaycanın üçüncü prezidenti Heydər Əliyev (1923–2003) ölkənin müasir nailiyyətlərinin və Avropa ilə dərinləşən tərəfdaşlığının əsas memarı olaraq qalır.

Aznews.az xəbər verir ki, bu sözlər Beynəlxalq Münasibətlərin Təhlili Mərkəzinin şöbə müdiri, siyasi elmlər doktoru Vasif Hüseynovun “The Liberum” müstəqil media və analitik platformasında yer alan “Heydər Əliyev: Azərbaycanın müasir nailiyyətləri və Avropa ilə inkişaf etmiş münasibətlərinin arxasında duran lider” adlı məqaləsində yer alıb.

Məqalədə deyilir ki, ümummilli lider Heydər Əliyevin otuz ildən artıq müddət əvvəl əsasını qoyduğu boru kəmərləri, institutlar və diplomatik doktrinalar Azərbaycanı Avropa İttifaqı üçün əvəzolunmaz enerji və tranzit tərəfdaşına çevirib: “Bu irs bu gün Bakıya gələn Avropa liderlərinin davamlı axınında öz əksini tapır. Cəmi bir neçə həftə ərzində Antonio Koşta (mart 2026), Andrey Babiş (26–28 aprel), Ciorcia Meloni (4 may) və Kaya Kallas (5 may) Azərbaycanda səfərdə olub. Onların hər biri Azərbaycanı “strateji” və ya “əsas tərəfdaş” adlandırıb və enerji təhlükəsizliyi, Orta Dəhliz, Azərbaycan–Ermənistan sülh prosesi və Aİ ilə “daha strukturlaşdırılmış tərəfdaşlıq” məsələlərini müzakirə etmək üçün Bakıya gəlib. Əhalisi təxminən on milyon nəfər olan bir ölkəyə bu qədər yüksək səviyyəli Avropa səfərlərinin həyata keçirilməsi uzunmüddətli hazırlıq prosesi olmadan mümkün olmazdı. Bu proses isə otuz ildən artıq əvvəl Azərbaycanın üçüncü prezidenti Heydər Əliyevin rəhbərliyi dövründə başlayıb.”

Müəllif qeyd edir ki, Azərbaycan bu il onun anadan olmasının 103-cü ildönümünü qeyd edərkən, onun liderliyinin bu gün Avropa paytaxtlarının əməkdaşlıq etmək istədiyi ölkəni necə formalaşdırdığını xatırlamaq üçün uyğun zamandır: “Prezidentlərin və baş nazirlərin qaz, nəqliyyat dəhlizləri və Cənubi Qafqazda sülh sazişini müzakirə etmək üçün Bakıya gəlməsi Heydər Əliyevin 1990-cı illərdə qəbul etdiyi strateji qərarların görünən nəticəsidir. Həmin dövrdə Azərbaycanın müstəqil dövlət kimi mövcudluğu belə sual altında idi. Heydər Əliyev 1993-cü ildə hakimiyyətə qayıdanda yeni müstəqillik qazanmış ölkə dağılmaq həddində idi. Ərazisinin təxminən 20 faizi Ermənistanın işğalı altında idi, 700 minədək azərbaycanlı məcburi köçkün vəziyyətinə düşmüşdü və əvvəlki iki hakimiyyət post-sovet keçid dövrünün xaosunu idarə edə bilməmişdi.

Azərbaycan Kommunist Partiyasının birinci katibi (1969–1982) və SSRİ-nin yüksək vəzifəli rəhbərlərindən biri kimi uzun illər qazandığı siyasi təcrübəyə əsaslanan Heydər Əliyev dövləti sabitləşdirdi, vətəndaş müharibəsinin qarşısını aldı və uzunmüddətli inkişafın təməlini qoydu.

Digər post-sovet ölkələri ilə müqayisəli təhlil bunun nə qədər qeyri-adi olduğunu göstərir. Bir çox yeni müstəqil dövlətlər istiqamətini itirdiyi halda, Azərbaycan 1990-cı illərin çətinliklərini nadir uzaqgörənliklə idarə edə bildi.

Onun dövlət idarəçiliyinin mərkəzində özünün “balanslaşdırılmış xarici siyasət” adlandırdığı prinsip dayanırdı. Bu yanaşma bütün böyük güclərlə dost münasibətlər qurmağı, lakin onlardan birinin tərəfində digərinə qarşı yer almamağı nəzərdə tuturdu. Bu, sələflərinin Rusiyayönlü və anti-Rusiya mövqeləri arasında dəyişən siyasətindən kəskin şəkildə fərqlənirdi və sonrakı dövrdə Azərbaycanın əsas diplomatik doktrinasına çevrildi.

Məhz bu doktrina bu gün Bakıya bir gün ABŞ vitse-prezidentini və ya Aİ-nin ali nümayəndəsini, ertəsi gün isə Rusiya və ya İran nümayəndəsini qəbul etməyə imkan verir. Eyni yanaşma Azərbaycanın 2020-ci ildə işğal altındakı torpaqlarını daha genişmiqyaslı müharibəyə sürüklənmədən azad etməsinə və Brüsseldə ideoloji təsirlər altında olan deyil, praqmatik və proqnozlaşdırıla bilən tərəfdaş kimi qəbul edilməsinə şərait yaradıb.”

Məqalədə həmçinin qeyd edilir ki, Heydər Əliyevin Azərbaycanın Avropa ilə gələcək münasibətləri baxımından ən mühüm qərarı enerji sahəsində olub: “1994-cü ildə Qərbin iri neft şirkətlərindən ibarət konsorsiumla “Əsrin müqaviləsi”nin imzalanması ilk növbədə strateji mesaj idi. Azərbaycan öz inkişafını Qərb bazarlarına və Qərb texnologiyalarına bağladığını nümayiş etdirirdi.

Onun rəhbərliyi ilə planlaşdırılan və 2005-ci ildə istifadəyə verilən Bakı–Tbilisi–Ceyhan boru kəmərinin istifadəyə verilməsi Xəzər karbohidrogenlərini Rusiya ərazisindən yan keçməklə dünya bazarlarına çıxaran ilk böyük marşrut oldu. Sonradan bu baxış TANAP və TAP boru kəmərlərini özündə birləşdirən milyardlarla dollarlıq Cənub Qaz Dəhlizinə çevrildi və bu sistem bu gün Azərbaycan qazını birbaşa Avropa İttifaqına çatdırır. 2026-cı ildə Costa, Meloni, Babiš və Kallas ilə aparılan danışıqların heç biri bu infrastruktur olmadan mümkün olmazdı.

Rəqəmlər bu irsin nə qədər strateji əhəmiyyət qazandığını göstərir. 2025-ci ildə Azərbaycanın ixrac etdiyi təxminən 25 milyard kubmetr qazın 13 milyard kubmetri Aİ üzvü ölkələrinə göndərilib. Bu, 2021-ci illə müqayisədə təxminən 60 faiz çoxdur. TAP İtaliyanın qaz tələbatının təxminən 15–16 faizini təmin edir ki, bu da İtaliyanı Azərbaycan enerjisinin Aİ daxilində ən böyük idxalçısına çevirir və Meloninin səfərinə strateji məna verir.

Çexiya Andrej Babiš vasitəsilə hər il 2 milyard kubmetrə qədər Azərbaycan qazı almaq planlarını açıqlayıb. İki ölkə arasında ticarət dövriyyəsi artıq 800 milyon dolları keçib. 2022-ci ildə imzalanmış Aİ–Azərbaycan Enerji sahəsində Strateji Tərəfdaşlıq Memorandumu Aİ-yə qaz ixracının ikiqat artırılmasını nəzərdə tutur. Bu hədəf hazırda Brüsselin 2026-cı ilin sonuna qədər Rusiya mayeləşdirilmiş təbii qazından, 2027-ci ilin sentyabrına qədər isə Rusiya boru kəməri qazından imtina planının əsas hissəsinə çevrilib.

Heydər Əliyevin əsasını qoyduğu boru kəmərləri faktiki olaraq Avropanın enerji təhlükəsizliyi alətləridir.

Onun izi yalnız karbohidrogen sahəsi ilə məhdudlaşmır. Məhz onun prezidentliyi dövründə Azərbaycan 2001-ci ilin yanvarında Avropa Şurasına üzv olub və Azərbaycan ilə Aİ arasında münasibətlərin hüquqi bazasını bu gün də təşkil edən Tərəfdaşlıq və Əməkdaşlıq Sazişi 1999-cu ildə qüvvəyə minib. O, həmçinin Brüsseldə məşhurlaşmazdan çox əvvəl Azərbaycanın Şərq ilə Qərb arasında körpü rolunu oynadığı ideyasını irəli sürmüşdü.”

BMTM Şöbə müdiri məqaləsində vurğulayır ki, bu gün Avropa ilə Mərkəzi Asiyanı birləşdirən Trans-Xəzər nəqliyyat marşrutu olan Orta Dəhliz Aİ–Azərbaycan iqtisadi dialoqunun mərkəzində dayanır. “Brüssel “Global Gateway” investisiyaları çərçivəsində nəqliyyat, Naxçıvanda dəmir yolu modernləşdirilməsi və Beynəlxalq Sülh və Rifah üçün Tramp Marşrutu (TRIPP) layihəsinin həyata keçirilməsinə dəstək vəd edib.

Eyni zamanda, Heydər Əliyevin Ermənistan ilə ərazi münaqişəsinə dair səbirli və uzunmüddətli yanaşması son illərin diplomatik irəliləyişləri üçün zəmin hazırlayıb. Onun başlatdığı hərbi modernizasiya, iqtisadi güclənmə və diplomatiyanın birləşməsi nəticədə varisi İlham Əliyevin rəhbərliyi altında 2020-ci ildə işğal olunmuş ərazilərin azad edilməsi ilə nəticələndi.

2025-ci ilin martında Bakı və İrəvan sülh müqaviləsinin mətnini razılaşdırdı. 2025-ci il avqustun 8-də isə Vaşinqtonda iki ölkə lideri Sülh və Dövlətlərarası Münasibətlər haqqında Sazişi parafladı və bir-birinin ərazi bütövlüyünü tanıyan, həmçinin əsas nəqliyyat keçidi üzrə razılığı ehtiva edən Birgə Bəyannamə imzaladı. 2026-cı ildə Bakıya gələn Avropa rəsmilərinin hamısı bu “tarixi dinamikanı” alqışlayıb. Bu dinamikanı isə Heydər Əliyevin vaxtilə Azərbaycanın siyasətinə yerləşdirdiyi strateji səbir olmadan təsəvvür etmək mümkün deyil.

Bugünkü əsas nailiyyətlər – Qoşulmama Hərəkatına sədrliyi (2019–2024), 2024-cü ilin noyabrında COP29-a ev sahibliyi, 2028-ci ildə Bakıda keçiriləcək Avropa Siyasi Birliyi sammiti və Aİ ilə yeni hərtərəfli saziş üzrə danışıqlar – hamısı vahid uzunmüddətli inkişaf xəttinin görünən hissələridir.

Bu xətt 1993-cü ildə, ölkəsinin coğrafiyasının həm məhdudiyyətlərini, həm də imkanlarını anlayan bir liderlə başlayırdı. Heydər Əliyev Avropa Şurası Prezidentinin Azərbaycanı “rolu heç vaxt olmadığı qədər vacib olan əsas tərəfdaş” adlandırdığını görməyə ömür yetirmədi. Lakin bu cür hər bir bəyanat əslində onun qəbul etdiyi qərarların – “Əsrin müqaviləsi”, BTC boru kəməri, Avropa Şurasına üzvlük və balanslaşdırılmış xarici siyasət doktrinasının – nəticəsidir.

Bu gün Azərbaycanın müasir nailiyyətləri və Avropa ilə inkişaf etmiş münasibətləri otuz ildən artıq əvvəl qoyulmuş təməl üzərində qurulub. Hazırda Bakıya gələn Avropa liderlərinin davamlı axınında vaxtilə 1990-cı illərin sənədlərini imzalayan eyni əlyazmasını görmək mümkündür – Azərbaycanın Avropa hekayəsinin səssiz həmmüəllifini.”