NASA-dan tarixi sınaq: Ayda tonqal qalayacaq

NASA gələcəkdə Ayda qurulacaq insanlı bazalar üçün ən böyük risklərdən birinə qarşı addım atıb. Qurum Ay səthində materialların necə yandığını test edərək aşağı cazibə şəraitində alovların davranışını anlamağa çalışacaq. Məqsəd, gələcəkdə baş verə biləcək yanğının astronavtlar və yaşayış sahələri üçün nə qədər təhlükəli ola biləcəyini əvvəlcədən müəyyənləşdirməkdir.

Ayda yanğın testi başlayır

NASA Ayda daimi insanlı qayıdış planı öncəsi mühüm təhlükəsizlik məsələsinə diqqət yetirib: yanğın riski. Yeni plana əsasən alimlər Ay səthində müxtəlif materialların yanıcılığını test edəcək. Mütəxəssislərə görə, Yer üzündə tez sönən bəzi alovlar Ayın aşağı cazibəsində daha fərqli və daha təhlükəli davrana bilər.

Bu tədqiqat gələcəkdə Ayda qurulacaq yaşayış sahələri, laboratoriyalar və insanlı bazalar üçün həyati əhəmiyyət daşıyır. Qapalı mühitdə baş verəcək yanğın astronavtlar üçün ən böyük təhlükələrdən biri hesab olunur. NASA da nəzəri hesablamalarla kifayətlənməyib real şəraitdə real məlumat toplamağı hədəfləyir.

Ayda alovlar fərqli davranır

Yer üzündə alovlar cazibə qüvvəsinin təsiri ilə yuxarı qalxan isti qazlar səbəbindən bildiyimiz formada yayılır. Bu proses alovun alt hissəsinə daha sərin və oksigen baxımından zəngin havanın daxil olmasını təmin edir və bəzən alovun sönməsinə səbəb olur.

Ayda isə qazların hərəkəti daha zəifdir. Bu isə o deməkdir ki, oksigen alovu qidalandırmağa davam etsə də, Yer üzündəki kimi güclü hava axını yaranmır. Nəticədə Yer üzündə çətin yanan və ya tez sönən bəzi materiallar Ayda daha uzun müddət yanar.

NASA-nın əsas narahatlığı da məhz budur. Gələcəkdə Ay bazalarında istifadə olunacaq tikinti materialları, kabellər və örtüklər aşağı cazibədə gözlənilməz şəkildə alışa və ya yanğını daha uzun müddət davam etdirə bilər.

Yer üzündəki testlər yetərli sayılmır

NASA uzun illərdir materialların yanıcılığını Yer üzündə standart testlərlə yoxlayır. Bu testlərdə alov materialın alt hissəsinə tutulur və yayılma səviyyəsi ölçülür. Lakin bu üsul Yer cazibəsi və hava dövranı şəraitində aparıldığı üçün Ay və kosmos mühitini tam əks etdirmir.

Kosmosda isə vəziyyət daha fərqlidir. Məsələn, Beynəlxalq Kosmik Stansiyanda alovlar yuxarı qalxmır, daha çox sferik forma alır və stansiyanın havalandırma sistemindən asılı olur. Bu səbəbdən yanğının istiqaməti, temperaturu və müddəti fərqli olur.

NASA daha əvvəl bu sahədə müxtəlif təcrübələr aparıb. Bu təcrübələrdə pilotsuz yük kapsullarında müxtəlif materiallar yandırılaraq mikro cazibədə davranışları öyrənilib və nəticələr kosmosda yanğının Yer standartlarından fərqli olduğunu göstərib.

Ay missiyaları üçün kritik addım

İndi isə daha xüsusi təcrübə planlaşdırılır: “Flammability of Materials on the Moon” (FM2). Bu təcrübə Ay səthinə göndəriləcək xüsusi qapalı sistemdə həyata keçiriləcək. Sistem Ayın aşağı cazibəsində dörd fərqli materialı kontrollu şəkildə yandıracaq və proses kameralar və sensorlarla izlənəcək.

Bu təcrübə qısa müddətli simulyasiyalardan fərqli olaraq daha uzun və real məlumatlar təqdim edəcək. Çünki əvvəlki testlərdə əldə olunan bir neçə saniyəlik nəticələr yanğının uzunmüddətli davranışını anlamaq üçün kifayət etmirdi.

Alimlər bu təcrübə sayəsində alovların nəzəri və real davranışı arasındakı fərqləri birbaşa müqayisə edə biləcək. Bu isə gələcəkdə Ay bazalarında istifadə olunacaq materiallardan tutmuş yanğın təhlükəsizliyi qaydalarına qədər bir çox sahəyə təsir edə bilər.

NASA-nın bu təcrübədən sonra təhlükəsizlik standartlarını dəyişib-dəyişməyəcəyi hələ məlum deyil. Lakin mütəxəssislər hesab edir ki, Ayda daimi insan varlığı planlaşdırılırsa, yanğın riskinin real şəraitdə öyrənilməsi vacibdir.

Mövsüm,

AzNews.az