Sonsuz kimyəvi maddələrə qarşı elmi dönüş: PFAS filtrasiya texnologiyasında yeni mərhələ - ŞƏRH

PFAS kimi tanınan və “sonsuz kimyəvi maddələr” adlandırılan birləşmələrin təmizlənməsi sahəsində qlobal miqyasda diqqətçəkən elmi irəliləyiş qeydə alınıb. ABŞ-ın Rays Universitetinin alimləri bu maddələri mövcud texnologiyalardan təxminən 100 dəfə daha sürətli süzgəcdən keçirən və eyni zamanda qismən parçalaya bilən yeni filtr materialı hazırlayıb. Xəbər PFAS çirklənməsi ilə mübarizədə illərdir mövcud olan texnoloji məhdudiyyətlərin aradan qaldırılması baxımından mühüm dönüş nöqtəsi kimi dəyərləndirilir.

PFAS maddələri 1930-cu illərdən etibarən sənayedə geniş tətbiq olunmağa başlayıb və hazırda yapışmayan mətbəx qablarından tutmuş tekstil örtüklərinə, yanğınsöndürmə köpüklərinə və elektronika sənayesinə qədər minlərlə məhsulda istifadə olunur. Elmi mənbələrə görə, hazırda 4700-dən çox PFAS birləşməsi mövcuddur və onların əsas xüsusiyyəti karbon-flüor rabitələrinin son dərəcə möhkəm olmasıdır. Məhz bu səbəbdən PFAS ətraf mühitdə parçalanmadan onilliklər boyu qalır, su hövzələrində və torpaqda toplanır, insan orqanizmində isə xroniki sağlamlıq riskləri yaradır. Dünya Səhiyyə Təşkilatı və ABŞ Ətraf Mühitin Mühafizəsi Agentliyi bu maddələri hormonal pozuntular, immun sisteminin zəifləməsi və bəzi xərçəng növləri ilə əlaqələndirir.

Mövcud texnologiyalar PFAS-ı əsasən sudan ayırmaqla məhdudlaşır. Aktiv kömür və ion mübadiləsi əsaslı sistemlər bu maddələri tuta bilir, lakin onların sonradan təhlükəsiz şəkildə məhv edilməsi ayrıca və baha başa gələn proses tələb edir. Yüksək temperaturda yandırma üsulları həm enerji tutumlu, həm də ekoloji risklər baxımından mübahisəli hesab olunur. Bu səbəbdən PFAS probleminin tam həlli qlobal miqyasda açıq məsələ olaraq qalırdı.

Rays Universitetinin təqdim etdiyi yeni yanaşma bu boşluğu qismən doldurur. Mis və alüminium əsaslı laylı ikiqat hidroksid strukturu mənfi yüklü PFAS zəncirləri ilə daha güclü elektrostatik qarşılıqlı təsir yaradır. Nəticədə uzun zəncirli PFAS birləşmələrinin udulma sürəti kəskin şəkildə artır. Daha önəmli məqam isə filtrasiya ilə paralel olaraq maddələrin bir hissəsinin parçalanmasıdır. Alimlərin məlumatına görə, karbon-flüor rabitələrinin 400-500 dərəcə Selsi temperaturunda qırılması mümkündür ki, bu da əvvəlki metodlarla müqayisədə daha aşağı enerji tələbi deməkdir. Ayrılan flüorun kalsium flüoridə çevrilməsi və standart poliqonlarda təhlükəsiz şəkildə utilizasiyası texnologiyanın praktiki dəyərini artırır.

Qlobal kontekstdə bu inkişaf PFAS ilə bağlı tənzimləyici siyasətlər fonunda xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Avropa İttifaqında PFAS maddələrinin mərhələli şəkildə qadağan olunması istiqamətində müzakirələr aparılır, ABŞ-da isə içməli suda PFAS limitlərinin sərtləşdirilməsi planlaşdırılır. Belə şəraitdə sənaye və bələdiyyə səviyyəsində tətbiq oluna bilən daha səmərəli və nisbətən ucuz texnologiyalara ehtiyac artır. Yeni filtr materialı hələ ilkin mərhələdə olsa da, laboratoriya nəticələri onun sənaye miqyasına uyğunlaşdırılması potensialını göstərir.

Bu texnologiyanın geniş tətbiqi PFAS çirklənməsinin idarə olunmasında yanaşmanı köklü şəkildə dəyişə bilər. Əgər filtrasiya və parçalanma eyni sistem daxilində həyata keçirilərsə, həm maliyyə yükü azalacaq, həm də ikinci dərəcəli tullantı riski minimuma enəcək. Bu isə su təchizatı sistemləri, sənaye müəssisələri və ekoloji bərpa layihələri üçün daha dayanıqlı həll modeli formalaşdırır. Qlobal elmi və texnoloji trendlər göstərir ki, PFAS problemi yalnız qadağalarla deyil, məhz belə funksional innovasiyalarla mərhələli şəkildə nəzarət altına alına bilər.

AzNews.az