- İşin içi
- 8 Oktyabr 23:58
- 1 353
Azərbaycan maliyyə idarəçiliyində niyə dünyanın ilk üçlüyündədir? - ŞƏRH
Azərbaycan 2026-cı il Chandler Yaxşı İdarəetmə İndeksində maliyyə idarəçiliyi üzrə 133 ölkə arasında üçüncü yeri tutub. Sinqapur və Norveçdən sonra gələn Azərbaycan “büdcə profisiti” indikatorunda birinci, dövlət xərclərinin səmərəliliyində 16-cı, dövlət borcu indikatorunda isə 26-cı mövqedə qərarlaşıb. Bu nəticə dövlət maliyyəsinin yalnız borcun aşağı olması ilə deyil, büdcə balansı və xərclənən vəsaitin iqtisadi və sosial nəticəyə çevrilməsi ilə birlikdə qiymətləndirildiyini göstərir.
Burada ilk növbədə indeksin öz metodologiyasına diqqət yetirmək lazımdır. Chandler Good Government Index 133 ölkədə hökumətlərin imkan və effektivliyini 35 indikator üzrə ölçür və nəticələri yeddi əsas istiqamətdə birləşdirir. “Maliyyə idarəçiliyi” sütununa dövlət borcu, ölkənin büdcə profisiti, dövlət xərclərinin səmərəliliyi və ölkə risk mükafatı daxildir. Buna görə Azərbaycanın üçüncü yeri yalnız bir maliyyə göstəricisinin nəticəsi deyil, müxtəlif fiskal parametrlərin birlikdə qiymətləndirilməsindən formalaşır.
Xüsusilə “büdcə profisiti” üzrə birinci yer diqqət çəkir. Chandler bu indikatoru hökumətin gəlir və xərclərinin beşillik orta balansı əsasında qiymətləndirir. Yəni söhbət bir il ərzində büdcənin gəlirlərinin xərcləri üstələməsindən deyil, daha uzun müddətdə fiskal mövqenin necə formalaşmasından gedir. Bu yanaşma neft qiymətlərinin və ayrı-ayrı illərdə büdcə gəlirlərinin dəyişkənliyinin nəticəyə təsirini müəyyən qədər yumşaldaraq daha davamlı fiskal mənzərəni ölçməyə imkan verir.
Azərbaycanın faktiki büdcə göstəriciləri də bu istiqamətdə müsbət dinamikanı göstərir. 2025-ci il dövlət büdcəsinin icrası üzrə gəlirlər 39,18 milyard manat, xərclər isə 38,60 milyard manat təşkil edib. Beləliklə, büdcədə təxminən 580 milyon manatlıq profisit yaranıb. 2026-cı ilin ilk aylarında da dövlət büdcəsində profisit qorunub: Dövlət Statistika Komitəsinin məlumatına görə, yanvar-avqust aylarında gəlirlər 26,49 milyard manat, xərclər 22,77 milyard manat, profisit isə 3,72 milyard manat olub.
Fiskal dayanıqlığın digər vacib tərəfi dövlət borcudur. 2026-cı il sentyabrın 1-nə Azərbaycanın xarici dövlət borcu 4,56 milyard ABŞ dolları təşkil edib və illik ifadədə 7,5% azalıb. Eyni tarixə strateji valyuta ehtiyatları 90,77 milyard dollara yüksəlib. Bu göstəricilər dövlətin xarici maliyyə öhdəliklərinin idarə olunmasında və xarici şoklara qarşı maliyyə buferinin qorunmasında müəyyən imkanların olduğunu göstərir.
Lakin reytinqin daha maraqlı hissəsi dövlət xərclərinin səmərəliliyi üzrə 16-cı yerdir. Çünki burada söhbət sadəcə dövlətin nə qədər vəsait xərcləməsindən getmir. Chandler-in metodologiyasında “Spending Efficiency” ictimai xərclərin nəticələrə və xidmətlərə nə dərəcədə çevrildiyini ölçməyə yönəlib. Təşkilatın son metodoloji yanaşmasında bu indikator səhiyyə və təhsil kimi sahələrdə dövlət xərcləri ilə əldə olunan nəticələrin müqayisəsinə əsaslanır.
Bu məqam iqtisadi baxımdan xüsusilə əhəmiyyətlidir. Büdcə profisiti dövlət maliyyəsinin balanslı olduğunu göstərir, amma təkbaşına dövlət maliyyə idarəçiliyinin effektivliyini sübut etmir. Əgər büdcə kəsiri aşağıdırsa, lakin ayrılan vəsait iqtisadi artıma, insan kapitalına və ictimai xidmətlərin keyfiyyətinə kifayət qədər çevrilmirsə, fiskal intizamın iqtisadi nəticəsi məhdud qala bilər. Chandler-in ayrıca xərclərin səmərəliliyini ölçməsi də məhz bu fərqi nəzərə almağa imkan verir.
Qlobal mənzərədə bu göstəricinin əhəmiyyəti daha da artır. Chandler-in öz təhlilinə görə, 2021-2025-ci illər arasında “Financial Stewardship” sütunu indeksin yeddi istiqaməti arasında ən çox zəifləyən sahə olub. Təşkilat bunu pandemiya dövründə dövlət xərclərinin artması, bir sıra ölkələrdə borcun yüksəlməsi və sonrakı dövrdə faiz dərəcələrinin artması ilə əlaqələndirir. Yəni qlobal iqtisadi mühitdə dövlət maliyyəsinin balanslaşdırılması getdikcə daha mürəkkəb məsələyə çevrilib.
Bu fonda Azərbaycanın nəticəsi həm də makroiqtisadi təhlükəsizlik baxımından əhəmiyyətlidir. Dövlət borcunun idarəolunan səviyyədə saxlanılması və büdcə profisitinin qorunması hökumətin böhran dövrlərində maliyyə manevr imkanlarını genişləndirə bilər. Xüsusilə xarici tələbin zəifləməsi, enerji qiymətlərinin kəskin dəyişməsi və qlobal maliyyə bazarlarında borclanma xərclərinin yüksəlməsi kimi risklər şəraitində fiskal ehtiyatların mövcudluğu iqtisadi siyasətin çevikliyini artıran amillərdən biridir.
Azərbaycanın strateji valyuta ehtiyatlarının həcmi də bu kontekstdə ayrıca diqqət çəkir. 2026-cı il sentyabrın 1-nə ehtiyatların 90,8 milyard dollara yaxınlaşması xarici öhdəliklərin maliyyələşdirilməsi və mümkün xarici şokların qarşılanması baxımından əhəmiyyətli maliyyə buferi formalaşdırır. Bununla yanaşı, ehtiyatların həcmi ilə yanaşı onların idarə olunması, gəlirlilik və risklərin balanslaşdırılması da uzunmüddətli maliyyə dayanıqlığının mühüm hissəsidir.
Burada Azərbaycanın fiskal modelinin qarşısında duran əsas məsələ isə büdcə intizamını qorumaqla yanaşı, dövlət xərclərinin iqtisadi artıma təsirini maksimumlaşdırmaqdır. Xüsusilə qeyri-neft-qaz sektorunun genişləndirilməsi, infrastruktur, insan kapitalı, rəqəmsallaşma və özəl investisiyaların təşviqi kimi istiqamətlərə yönəldilən vəsaitlərin gələcəkdə daha yüksək iqtisadi gəlir yaratması fiskal siyasətin keyfiyyətini müəyyən edən əsas amillərdən biri olacaq.
Məsələnin digər tərəfi gəlirlər strukturudur. Azərbaycanda neft-qaz sektorunun dövlət maliyyəsinə təsiri hələ də əhəmiyyətlidir. Bu səbəbdən uzunmüddətli fiskal dayanıqlıq üçün qeyri-neft-qaz iqtisadiyyatının böyüməsi və vergi bazasının genişlənməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Dövlət büdcəsi gəlirlərinin iqtisadiyyatın daha geniş və şaxələndirilmiş bazasına söykənməsi fiskal siyasətin xarici əmtəə qiymətlərindən asılılığını azaltmağa kömək edə bilər.
Bu baxımdan Chandler reytinqində üçüncü yer bir son nəticə kimi deyil, mövcud maliyyə idarəçiliyinin güclü tərəflərini göstərən bir göstərici kimi qiymətləndirilə bilər. İndeks özü də reytinqi hökumətlər üçün diaqnostik alət kimi təqdim edir: məqsəd yalnız ölkələri sıralamaq deyil, hansı idarəetmə imkanlarının gücləndirilməsinə ehtiyac olduğunu müəyyənləşdirməkdir. Üstəlik, təşkilat 2026-cı il buraxılışında metodologiyanı yeniləyib və əvvəlki illərin nəticələrini də müqayisəlilik üçün yenidən hesablayıb.
Azərbaycanın maliyyə idarəçiliyində növbəti mərhələ üçün əsas hədəf də məhz bu nöqtədə formalaşır: profisitin qorunması ilə yanaşı, hər bir manat dövlət vəsaitinin daha yüksək iqtisadi və sosial nəticəyə çevrilməsi. Büdcə balansı maliyyə sabitliyinin göstəricisidirsə, xərclərin səmərəliliyi həmin sabitliyin vətəndaş və biznes üçün real nəticəyə çevrilməsini müəyyən edir. Azərbaycanın Chandler indeksində maliyyə idarəçiliyi üzrə üçüncü yeri tutması bu iki istiqamətin birlikdə qiymətləndirildiyini göstərir.
Nuray,
AzNews.az
