- İşin içi
- 22:00
- 1 760
Azərbaycanda avtobus istehsalı sürətlə artır? - ŞƏRH
Azərbaycanda avtomobil sənayesinin 2025-ci il göstəricilərində diqqətçəkən məqam ümumi istehsalın azalması fonunda avtobus istehsalının kəskin yüksəlməsidir. Ötən il ölkədə 477 ədəd ictimai sərnişin nəqliyyatı vasitəsi istehsal olunub. Bu, 2024-cü illə müqayisədə 4 dəfə, 2020-ci illə müqayisədə isə 239 dəfə çoxdur. İstehsalın 249 ədədi Bakının, 228 ədədi isə Hacıqabulun payına düşüb. Beləliklə, avtobus istehsalının təxminən 52%-i Bakıda, 48%-i Hacıqabulda həyata keçirilib.
Rəqəmlərin daha maraqlı tərəfi odur ki, avtobus seqmentindəki artım Azərbaycanın bütün avtomobil sənayesinə xas deyil. 2025-ci ildə ölkədə ümumilikdə 4 973 avtomobil istehsal edilib və bu, əvvəlki illə müqayisədə 27% azalma deməkdir. Minik avtomobillərinin istehsalı 4 038 ədədə, yük avtomobillərinin istehsalı isə 458 ədədə enib. Yəni bazarın əsas kütləvi seqmentlərində geriləmə olduğu halda, ictimai nəqliyyat vasitələrinin istehsalı əks istiqamətdə hərəkət edib.
Bu fərqli dinamikanın əsas səbəblərindən biri daxili tələbin strukturunda baş verən dəyişiklikdir. Bakıda və ətraf ərazilərdə ictimai nəqliyyat sisteminin yenilənməsi üçün son illərdə avtobus parkının genişləndirilməsi sürətlənib. Nəqliyyat Nazirliyinin məlumatına görə, Bakıda və ətraf ərazilərdə gündəlik marşrutlara çıxan avtobusların sayı 2022-ci ildə 1 720 olduğu halda, 2024-cü ildə 2 160-a, 2025-ci ildə isə təxminən 2 300-ə çatıb. Eyni dövrdə avtobusla sərnişindaşımanın həcmi də artıb.
Deməli, yerli avtobus istehsalının yüksəlməsi təsadüfi olaraq ayrıca bir sənaye göstəricisinin artması deyil. Burada dövlətin nəqliyyat parkının yenilənməsi üzrə tələbi ilə sənaye siyasətinin bir-birini tamamlaması görünür. İstehsalçı üçün əvvəlcədən formalaşan daxili bazar istehsal gücünün yaradılması və genişləndirilməsi riskini azaldır. Bu isə avtomobil sənayesində xüsusilə vacibdir, çünki zavodun iqtisadi səmərəliliyi böyük ölçüdə sabit sifariş və istehsal həcminin formalaşmasından asılıdır.
Avtobus istehsalında artımın digər mühüm tərəfi elektrikləşmədir. 2025-ci ildə Azərbaycanda istehsal olunan avtobusların arasında BYD markalı elektrik avtobusları da yer alıb. AZCON-un məlumatına görə, 2025-ci ildə Azərbaycanda istehsal edilmiş 150 tam elektrik BYD avtobusu Bakı sərnişin daşımalarında istifadəyə təqdim edilib. Bu rəqəm ümumi 477 avtobus istehsalının təxminən 31%-nə bərabərdir.
Bu proses 2024-cü ildə imzalanmış əməkdaşlıq sənədləri ilə də əlaqəlidir. Azərbaycan və BYD arasında layihəyə əsasən Sumqayıt Kimya Sənaye Parkında illik 500 avtobus istehsal gücünə malik müəssisənin yaradılması nəzərdə tutulub. İlkin mərhələdə layihəyə 34 milyon ABŞ dolları investisiya planlaşdırılıb, sonrakı mərhələdə isə ehtiyat hissələrinin lokallaşdırılması və 2030-cu ilədək avtobusların ümumi dəyərində yerli komponentlərin payının 40%-ə çatdırılması hədəflənib.
Burada artıq söhbət yalnız avtobus yığılmasından getmir. Əgər lokallaşdırma mərhələsi dərinləşərsə, istehsalın iqtisadi effekti avtobusun özünün dəyəri ilə məhdudlaşmayacaq. Elektrik mühərriki sistemləri, kuzov komponentləri, elektrik avadanlıqları, oturacaqlar, şüşə, kabel sistemləri və digər hissələr üzrə yerli təchizatçıların formalaşması əlavə sənaye zənciri yarada bilər. Beləliklə, bir avtobus zavodunun fəaliyyəti avtomobil sənayesində daha geniş istehsal ekosisteminin yaranmasına təkan verə bilər.
Qlobal bazardakı tendensiya da bu istiqamətin təsadüfi olmadığını göstərir. Beynəlxalq Enerji Agentliyinin məlumatına görə, 2025-ci ildə dünyada elektrik avtobuslarının satışı təxminən 70 min ədədə çatıb və illik 12% artıb. Avropada həmin il yeni avtobus satışlarında elektrik avtobuslarının payı 12%-i keçib, şəhər avtobuslarında isə Avropa İttifaqında batareyalı elektrik modellərinin payı 55%-dən yuxarı olub. Çində isə yeni avtobus satışlarının 60%-dən çoxu elektriklə işləyən modellərin payına düşüb.
Bu qlobal dəyişiklik Azərbaycan üçün də yeni sənaye imkanları yaradır. Elektrik avtobusunun ənənəvi avtobusdan fərqi yalnız yanacaq növü deyil. Burada akkumulyator, enerji idarəetmə sistemi, şarj infrastrukturu və texniki xidmət kimi yeni texnologiyalar ortaya çıxır. Nəticədə avtobus istehsalı avtomobil sənayesindən əlavə, energetika və rəqəmsal texnologiyalarla da əlaqələnir.
Azərbaycanın üstünlüyü isə daxili bazarın paralel şəkildə formalaşmasıdır. 2025-ci ildə Sumqayıt Sənaye Parkında Çin-Azərbaycan birgə müəssisəsinin elektrik avtobuslarının istehsalına başlaması bunun göstəricilərindən biridir. Müəssisənin həmin il 300 avtobus istehsal etməsi planlaşdırılırdı və avtobusların Bakı, Naxçıvan və Qarabağda istifadəsi nəzərdə tutulurdu.
Bu məqam istehsalın gələcək mərhələsi üçün mühüm istiqamət yaradır: daxili sifarişdən ixraca keçid. 500 ədəd illik istehsal gücünə malik müəssisənin yalnız daxili bazarla uzun müddət yüklənməsi çətin ola bilər. Buna görə də istehsal həcminin artması ilə paralel olaraq Mərkəzi Asiya, Cənubi Qafqaz, Yaxın Şərq və digər yaxın bazarlara çıxış imkanlarının araşdırılması sənayenin miqyas üstünlüyü qazanması baxımından əhəmiyyətli olacaq. Çin istehsalçılarının artıq müxtəlif xarici bazarlara elektrik avtobusları ixrac etməsi bu sahədə beynəlxalq rəqabətin kifayət qədər güclü olduğunu göstərir. 2024-cü ildə Çindən 15 mindən çox elektrik avtobusunun ixrac edilməsi də bazarın miqyasını nümayiş etdirir.
Bununla yanaşı, 477 ədəd göstəricisini avtomobil sənayesinin tam lokallaşdırılması kimi qiymətləndirmək də düzgün olmaz. Çünki ölkədə ümumi avtomobil istehsalının həcmi hələ nisbətən kiçikdir və 2025-ci ildə minik və yük avtomobilləri üzrə illik azalma qeydə alınıb. Avtomobil, qoşqu və yarımqoşqu istehsalının dəyəri də əvvəlki illə müqayisədə geriləyib. Dövlət Statistika Komitəsinin məlumatları əsasında 2025-ci ildə maşın, avadanlıq və digər nəqliyyat vasitələri ilə yanaşı avtomobil, qoşqu və yarımqoşqu istehsalının ümumi dəyərində də azalma qeydə alınıb.
Bu səbəbdən avtobus istehsalında əldə olunan dinamikanın davamlılığı üçün əsas məsələ istehsal sayını artırmaqdan daha çox əlavə dəyərin ölkə daxilində saxlanılmasıdır. Əgər 477 avtobusun əhəmiyyətli hissəsi əsasən hazır komponentlərin yığılması hesabına istehsal olunursa, sənayenin iqtisadi effekti məhdud qalır. Əksinə, yerli komponentlərin payı artdıqca bir avtobusun istehsalından ölkə iqtisadiyyatında yaranan əlavə dəyər də yüksəlir. Lokallaşdırma göstəricisinin 2030-cu ilədək 40%-ə çatdırılması planı bu baxımdan mühüm göstəriciyə çevrilə bilər.
Hacıqabulun 228 avtobusla istehsalda 47,8%-lik paya malik olması da ayrıca diqqət çəkir. Bu, avtomobil sənayesinin yalnız paytaxt daxilində cəmləşmədiyini və regionlarda sənaye istehsalının genişlənməsi üçün real imkanların yarandığını göstərir. İstehsalın regionlara yayılması logistika, əmək bazarı və yerli təchizatçıların inkişafı baxımından əlavə iqtisadi effekt yarada bilər.
Ən mühüm məqam isə bundan sonra avtobus istehsalının daxili nəqliyyat tələbindən sənaye və ixrac strategiyasına çevrilə bilməsidir. Azərbaycanda ictimai nəqliyyatın yenilənməsi davam etdikcə daxili bazar istehsal üçün baza yaradacaq. Lakin uzunmüddətli sənaye səmərəliliyi üçün istehsal güclərinin yalnız daxili sifarişlərlə deyil, ixracla da yüklənməsi vacibdir. Bunun üçün qiymət rəqabəti ilə yanaşı, servis şəbəkəsi, ehtiyat hissələrinin əlçatanlığı, akkumulyator texnologiyası və beynəlxalq sertifikatlaşdırma məsələləri də ön plana çıxacaq.
Beləliklə, 2025-ci ilin 477 avtobuslu nəticəsi Azərbaycanın avtomobil sənayesində maraqlı bir istiqaməti üzə çıxarır: ümumi avtomobil istehsalı azalarkən ictimai nəqliyyat və xüsusilə elektrik avtobusları üzrə istehsal sürətlə böyüyür. Bu tendensiyanın növbəti mərhələdə nə qədər dayanıqlı olacağı isə üç amildən asılı olacaq: daxili tələbin davamlılığı, yerli komponentlərin payının yüksəlməsi və istehsalın xarici bazarlara çıxarılması. Əgər bu üç istiqamət paralel inkişaf edərsə, avtobus istehsalı sadəcə nəqliyyat parkının yenilənməsi vasitəsi deyil, Azərbaycanda yeni sənaye zəncirinin formalaşdığı sahələrdən birinə çevrilə bilər.
Nuray,
AzNews.az
